صفات ناپسند ذاتی يا اكتسابی؟

پرسش:

آيا صفات ناپسند در ذات انسان است يا با مجموعه تفکرات و انتخاب ها و عملکردهاي نادرست به مرور زمان در اخلاق انسان نهادينه مي شود؟

پاسخ:

با توجه يه آيات قرآن درمي يابيم که خداوند متعال براي انسان فطرتي قائل است. «فطرت الله التي فطر الناس عليها» (روم -30) «اين فطرتي است که خداوند، انسانها را بر آن آفريده.»

اين فطرت پاک آفريده شده و اول به صورتي کاملاً معتدل بوده، در سوره شمس بعد از اينکه چند قسم ياد مي کند مي فرمايد: و نفس و ما سواها فالهمها فجورها و تقواها (شمس - 8 و 7) «قسم به نفس و آن حالت تسويه و تعديل نفس» «سپس فجور و تقوا (شر و خيرش) را به او الهام کرده است.»

يعني نفس انسان در حالي قرار دارد که نسبت به خوبي و بدي يکسان است مي تواند نيکي ها را بپذيرد مي تواند بدي ها را بپذيرد و به تعبير بهتر، هم کارهايي که در راستاي تقوي قرار گرفته به آن الهام مي شود و هم فجور و بدهي ها.

در برخي از روايات ذيل آيات سوره ناس حکايت شده: گويا انسان ها دو گوش دارند که در گوشي فرشته مي دمد و در گوشي ديگر شيطان الهام مي کند، يکي انسان را به کارهاي بد دعوت مي کند و ديگري به سوي کارهاي خوب.

اين مطلب را ما نيز بالوجدان درک مي کنيم که وقتي در مقابل کاري قرار مي گيريم چه خوب باشد چه بد گويا از طرفي کسي به ما مي گويد انجام بده و گويا کسي مي گويد انجام نده.

بنابراين انسان فطرت دارد و فطرتش پاک است خداجو است خدا آگاه و خدا طلب، زيبايی‌طلب و کمال طلب است ولي گاهي انسان از اين فطرت پاک منحرف مي شود، يعني نفسش در اثر عوامل و موانعي يا الهامات و وسوسه هاي شيطاني، يا ميل هاي شهواني و انحرافات دروني که خودش در اثر شهوات پيدا مي کند، و تأثيرپذيري از دوستان بد و يا توهمات و خيالات... موجب مي شود که انسان از آن راه اصلي منحرف شود.

برخي از آيات قرآن که انسان ها را «ظلوم» و «جهول» و مانند آن معرفي کرده، در حقيقت به انسان هاي تربيت نايافته در پرتو وحي اشاره دارد؛ اگر انساني اين نفس معتدل خودش را در پرتو وحي الهي با الهامات الهي پرورش بدهد، به قله هاي کمال الهي و انساني مي رسد ولي اگر او را همچون علف هرزه اي رها بکند و يا اينکه به دنبال عوامل انحرافي برود، کم کم به صفات رذيله گرفتار مي شود.

نتيجه: برخي از پيروان اديان ديگر مي گويند: انسان گنه کار به دنيا مي آيد و ما بايد او را شستشو بدهيم و غسلش بدهيم تا از اين حالت گنهکاري نجات پيدا کند.

ولي اسلام مي گويد: انسان پاک به دنيا مي آيد و با لذات گناهکار نيست. ممکن است خودش با اراده خودش و انتخاب خودش نفس پاکش را آلوده نمايد زيرا نفس او که همچون لوح و صفحه سفيدي است با هر گناهي که همچون نقطه هاي سياهي هستند، کم کم آن صفحه را آلوده مي کند و در نهايت تمام صفحه سياه مي شود.

بنابراين صفات ناپسند و رذائل اخلاقي ذاتي انسان نيست بلکه اکتسابي است و در پرتو تفکرات، انتخاب ها و عملکردهاي نادرست و به دور از ارزش هاي الهي و انساني، شکل می‌گيرد، و در اخلاقيات انسان نهادينه مي شود.

    روزنامه كيهان، شماره 21656 به تاريخ 4/4/96، صفحه 8 (معارف)