عقائد معتزله و نقد آن (بهشت و جهنم)

یکی از آسیبهای عقل­گرائی، تحلیل عناوین معرفتی با توهمات غیر علمی است. نتیجه این روش نادرست، انکار برخی معارف را به دنبال دارد. انکار وجود بهشت و جهنم از جمله مسائلی است که اکثر معتزله به سبب اتخاذ این روش به آن دچار شده اند.

موجودیت بهشت و جهنم

تمام مسلمانان و حتی برخی از معتزله مانند بشر بن المعتمر و ابوحسین بصری بر این باورند که بهشت و جهنم دو مخلوقی می­باشند که موجودیتشان ثابت است. دلیل ایشان آیات و روایات مختلفی است که از بهشت و جهنم به عنوان یک موجود حقیقی حکایت نموده است. بنابراین اعتقاد به موجودیت کنونی بهشت و جهنم، عقیده ای اتفاقی بین اکثر فرق مختلف اسلام است.[1]

تشیع نیز به پیروی از قرآن و معصومین(ع) بر این عقیده بوده و به لزوم و ضرورت این اعتقاد پایبند بوده و منکران بهشت و جهنم را خارج از دین می­دانند.[2]این انکار در مورد فعلیت کنونی بهشت و جهنم از سوی معتزله به حدی در جامعه اسلامی پراکنده شده بود که شیعیان از امام رضا(ع) در این باره بطور مشخص سوأل می­نمودند، که آیا هم اکنون بهشت و جهنم وجود دارد؟[3]

انکار وجود بهشت و جهنم

بزرگان مشهور از معتزله[4]بر این باورند که بهشت و جهنم روز قیامت برای حساب و جزاء خلق می­شود و اکنون وجود خارجی ندارند. زیرا وجود کنونی بهشت و جهنم لغو است و خداوند کار لغو انجام نمی­دهد.[5]

ابوهاشم جبائی از سران فرق معتزلی در این باره می­گوید: محال است که بهشت و جهنم وجود داشته باشند زیرا قبل از قیامت عالم فانی می­شود و لازمه این فناء محال بودن وجود کنونی بهشت و جهنم است.[6]هشام بن عمرو فوطى از سران معتزله و بنیانگذار فرقه هشامیه، انکار وجود بهشت و جهنم را با فتوی به کفر معتقدین به وجود آن بیان می­کرد.[7]

این مطالب تنها استدلالاتی است که معتزله با تمسک به آن به انکار وجود فعلی بهشت و جهنم معتقد شده­اند. مغالطه موجود در این کلمات این است که:

1.غرض از ایجاد بهشت و جهنم حتی اگر منحصر در جزاء و پاداش باشد موجب لغو بودن وجود کنونی نمی­شود.

2.لازمه فناء عالم قبل از قیامت حتی اگر منجر به فناء بهشت و جهنم شود باعث محال بودن وجود کنونی بهشت و جهنم نمی­شود.

رد نظر معتزله از سوی امام رضا(ع)

امام رضا(ع) اعتقاد به وجود کنونی بهشت و جهنم را به نبوت و امامت پیوند می­زند و منکر این عقیده را منکر و تکذیب کننده نبوت و امامت معرفی می­کند.[8] زیرا اخبار مربوط به بهشت و جهنم از لسان پیامبر اکرم(ص) و اهل بیت(ع) صادر شده است و واضح است که تکذیب کننده این اخبار تکذیب کننده خبردهنده نیز می­باشد. از سوی دیگر معراج را زمینه باور به این اعتقاد بیان می­نماید و می­فرماید: وقتی که پیامبر(ص) به معراج رفتند وارد بهشت شدند و جهنم را دیدند.

امام رضا(ع) با این بیان به بنیانهای سست اعتقادی کسانی اشاره می­کند که وجود بهشت و جهنم را انکار می­کنند. در واقع معتزله و همکیشان این فرقه با این اعتقاد، عدم ایمان خود را به نبوت و امامت و معراج ابراز داشته­اند. اسفراینی از عالمان اهل سنت انکار معراج را به معتزله نسبت می­دهد.[9]گرچه این نسبت به معتزله بخصوص متاخرین ایشان محل بحث است، اما قرائن و شواهد نشان­دهنده صحت این انتساب به پیشینیان معتزله است.