چشم و هم‌چشمی نکنید

چشم و هم چشمی‌اصطلاحی است که به نوع رفتار انسانی در حوزه عمل اجتماعی اشاره دارد. واکاوی واژگانی این اصطلاح هر چند می‌تواند بخشی از محتوا و مفاهیم آن را بازشناساند ولی تنها مولفه‌ای از مولفه‌‌های این نابهنجاری را نشان می‌دهد. تاثیر این پدیده نابهنجار اجتماعی، خود تحت تاثیر مواردی است که به چشم می‌آید و می‌کوشند تا از هم سطح‌های خویش کم تر نباشند از این رو خود اقدام به رفتاری می‌کنند که در چشم دیگران مطرح شوند. بنابراین مولفه‌های اساسی چشم هم چشمی‌را می‌بایست در تظاهر، رقابت، احساس خودکم بینی و ارضای آن به اشکال مادی و ظاهری و مانند آن دانست.شخص می‌کوشد چیزهایی را تهیه و به نمایش گذارد که در چشم دیگری خوب و زیبا و شگفت انگیز باشد و برتری خود را از این طریق به رخ دیگری بکشد.

دیدگاه روان‌شناسان

از نظر روان شناسان و کسانی که در حوزه روان‌شناسی اجتماعی تحقیق و پژوهش می‌کنند، پدیده‌ای چون چشم و هم چشمی‌در میان برخی افراد، نشانه وجود نوعی نیاز برای جلب توجه اطرافیان و مورد تایید قرار گرفتن از سوی آنهاست. بنابراین چشم و هم‌چشمی‌ارتباطی مستقیم با میزان پذیرفته شدن افراد از سوی خود آنها دارد. بدین معنی که هرچه افراد، وضعیت ظاهری، توانایی‌های فردی و مالی خود را همان گونه که هست، قبول داشته باشند کمتر به چشم و هم‌چشمی ‌با اطرافیان خود مبادرت می‌ورزند.به اعتقاد روان پزشکان، زمانی که افراد واقعیات زندگی و توانایی‌های فردی خود را قبول داشته باشند کمتر به نظرات دیگران در مورد خود توجه می‌کنند و می‌خواهند اطرافیان، آنها را همان‌طور بپذیرند که در واقعیت هستند. همچنین وقتی افراد بیش از حد در پی کسب اطلاع از نظرات دیگران نسبت به خود باشند تلاش می‌کنند تا همان طور که دیگران دوست دارند در مقابل آنها ظاهر شوند و از همین طریق نظر مثبت آنها را نسبت به خود جلب کرده و مورد تایید آنها واقع شوند. در این صورت است که این افراد از واقعیات شخصیتی و توانایی‌های خود غافل شده و معیار خود را تایید دیگران قرار می‌دهند.

انسان، موجودی الگوپذیر

از نظر روان شناسان اجتماعی چشم هم چشمی‌در حوزه الگو‌های رفتاری بسیار نقش آفرین است. کسانی، دیگری خاص و یا دیگران مهمی‌را به عنوان الگو قرار می‌دهند و می‌کوشند تا از سرتا پا همانند الگو باشند دیگران مهم چنان رفتار شخص را تحت تاثیر قرار می‌دهند که هر چیز ظاهری که در ایشان بیابد می‌کوشد تا با همانندسازی، خود را با آنان تطبیق دهد.

علل چشم و هم‌چشمی

تکبر خصوصیت ضداخلاقی است که در همگان به گونه‌ای وجود دارد. این خصوصیت که از آن به رذیلت اخلاقی یاد می‌شود موجب می‌شود تا شخص خود را برتر از دیگری بیابد. از این رو می‌کوشد تا به هر شکلی شده برتری خویش را نشان دهد و خود را فراتر و بزرگ‌تر و برتر از دیگری بنمایاند. این گونه است که چیزهایی که در خود می‌یابد به رخ دیگری می‌کشد و در اموری که احساس می‌کند که از برتری برخوردار نیست تظاهر به دارایی آن می‌نماید.

تکاثرطلبی و چشم و هم چشمی

تکاثرطلبی نیز می‌تواند یکی دیگر از علل و عوامل چشم و هم چشمی‌باشد؛ زیرا شخص با این شیوه می‌کوشد تا اموری را گرد آورد که بتواند به رخ دیگری بکشد و خود را در حد و اندازه طرف مقابل و یا فراتر از آن بنمایاند. زیاده خواهی‌های آدمی‌در همه حوزه‌ها وجود دارد. بنابراین زیاده خواهی، خاص چیز و یا امری نیست. از جمله زیاده خواهی‌های آدمی‌می‌توان به گردآوری مال و اموری اشاره کرد که به چشم می‌آید.حسادت‌های فردی نیز در زمینه چشم و هم‌چشمی‌می‌تواند نقش داشته باشد چرا که افراد حسود به نوعی در پی همانندسازی با دیگران هستند و تمایلی نسبت به تمایز با اطرافیان خود نداشته و می‌خواهند چیزی جدای آنچه مورد تایید دیگران است، نباشند.

حسادت و غبطه

حسادت به معنای آن است که شخص نعمتی را در دیگری می‌یابد و می‌کوشد تا به نحوی آن نعمت از دست وی برود یا به شکل نقمت و بلا درآید. حسود آرزوی آن را ندارد که شخص از نعمت برخوردار شود بلکه می‌خواهد تنها خود از نعمت برخوردار باشد و دیگری از آن بهره‌ای نداشته باشد. به هر حال رقابت غیرسازنده میان افراد جامعه، عامل مهمی‌در ایجاد چشم و هم چشمی‌است. از این رو می‌بایست با آموزش درست و ایجاد بینش و نگرش سازنده، رقابت‌های نادرست را به شکل رقابت‌های سازنده چون مساله غبطه تبدیل و دگرگون ساخت و جامعه را از آثار زیانبار چشم و هم چشمی‌و صرف هزینه‌های بسیار در امور غیرمفید رهایی بخشید.

کمبود اعتماد به‌نفس

برخی از روان شناسان علاوه بر امور یادشده در خصوص علل و عوامل چشم و هم چشمی‌به مسأله دیگری نیز توجه داده و گفته اند خودپنداری پایه و اساس اعتماد به نفس انسان‌ها است بنابراین وقتی افراد در مراحل رشد خود؛ مورد تایید واقع شدن از سوی اطرافیان را به عنوان یک نیاز اصلی در خود احساس کنند در اغلب موارد شرایط و ویژگی‌های فردی و اجتماعی اطرافیان را مطلوب تر از خود ارزیابی کرده و دچار کمبود اعتماد به نفس می‌شوند. به اعتقاد روان شناسان اجتماعی، کمبود اعتماد به نفس نیز یکی دیگر از مولفه‌هایی است که می‌تواند در افزایش چشم هم‌چشمی‌افراد تاثیر به سزایی داشته باشد.

فرهنگ حاکم بر خانواده

افزون بر عوامل یادشده، فرهنگ حاکم بر خانواده و جامعه نیز تاثیر بسزایی در نوع رفتار افراد دارد؛ به گونه‌ای که وقتی افراد در محیطی رشد پیدا می‌کنند که مورد اهمیت و توجه کافی اعضای خانواده خود قرار گرفته و از استقلال نسبی برخوردار هستند، به میزان کمتری برای جلب نظر و تأیید اطرافیان خود تلاش می‌کنند. در پایان یادآوری این نکته ضروری است که چشم و هم چشمی‌ اختصاص به گروه و یا طبقه و یا جنسی خاص ندارد. برای رهایی از این مشکل نیز می‌بایست از همان روش هایی استفاده کرد که در از میان بردن تکبر و حسادت و تظاهر و تکاثر و دیگر رذایل اخلاقی استفاده می‌شود. از این رو تغییر بینش و نگرش مردم و تغییر الگو‌های رفتاری، از مهم ترین عوامل بازسازی و جلوگیری از رواج پدیده چشم و هم چشمی‌است.