شرح صدر و قساوت قلب

پرسش: براساس آموزه‌های اسلامی چه عواملی موجبات شرح صدر و قساوت قلب انسان را فراهم می‌آورد؟ لطفاً به نحو اجمال توضیح دهید.

پاسخ: قرآن کریم دو نوع هدایت را به خداوند متعال نسبت می‌دهد. یکی هدایت ابتدایی و دیگر هدایت افاضی. هدایت ابتدایی از اوصاف کمالیه حق است که با تعبیراتی مانند «انا هدیناه السبیل» ما راه را به او (انسان) نشان دادیم. (انسان-3)، «هدی للناس» (قرآن) وسیله هدایت برای همه مردم می‌باشد. (بقره-269)

هدایت افاضی یک نوع هدایتی ویژه می‌باشد که خداوند منان به عنوان پاداش به مکلفان ارزانی می‌فرماید. هدایت افاضی به معنای «ایصال الی المطلوب» و تسدید و تایید است و نصیب کسانی می‌شود که با حسن اختیار خود بر اثر هدایت ابتدایی خداوند، حق را پذیرفته و به آن عمل کرده باشند، کسی که طبق هدایت تشریعی به معارف الهی ایمان آورد و به احکام آن عمل کند، خدای سبحان به او توفیقی می‌دهد تا بقیه راه را به آسانی طی کند و این توفیق نتیجه عملی رفتار اوست و آیاتی ناظر بر این نوع هدایت است از جمله: «والذین اهتدوا زادهم هدی و اتاهم تقویهم» کسانی که هدایت یافته اند خداوند بر هدایتشان می‌افزاید و روح تقوا به آنان می‌بخشد. (محمد- 17)

مرحوم طبرسی در کتاب خود (مجمع البیان، ج1، ص68) این آیه را به شرح صدر و ثبات قدم آنان تفسیر نموده‌اند. در اینجا با عنایت به آموزه‌های اسلامی محورهایی که از آیات و روایات برگرفته شده را به نحو اجمال در خصوص شرح صدر و قساوت قلب مطرح می‌کنیم:

الف) عوامل شرح صدر

1- بریدن از دنیای فریبنده

2- توجه به عالم آخرت

3- آمادگی برای مرگ

4- ذکر و یاد خدا

5- دوری از گناه

6- تهذیب نفس

7- پرهیز از مال حرام

8- رسیدگی به حال مستمندان و یتیمان

9- انس با علما و صلحا

10- تداوم در مطالعه کتب معارف

11-...

ب) عوامل ضیق صدر و قساوت قلب

1- خدا فراموشی یا ترک یاد خدا

2- تکرار گناه و ازدیاد آن

3- همنشینی با زشتکاران و معصیت کاران

4- فریفتگی به دنیا و به خصوص مال دنیا

5- نشان دادن تعصب و لجاجت در پذیرفتن حق

6- آرزوهای طولانی و دراز

7- پرحرفی و پرگویی در امور دنیا

8- هواپرستی و پیروی از هوای نفس

9-...