دانشنامه پژوهه بزرگترین بانک مقالات علوم انسانی و اسلامی

امکان بالذات ( امکان ذاتی ) Possibility by itself

No image
امکان بالذات ( امکان ذاتی ) Possibility by itself

كلمات كليدي : امكان ، ضرورت ، ماهيت ، وجوب بالغير

نویسنده : مسعود اسماعيلي

امکان در اصطلاح مشهور فلسفی، به معنی سلب ضرورت وجود و عدم می‌باشد.[1] این معنا صفت ماهیت است که به همین جهت، به آن امکان ماهوی گفته می‌شود. امکان را باید وصف ثبوتی اشیاء ممکن محسوب نمود.[2] امکان در یک تقسیم به امکان بالذات و امکان بالقیاس الی الغیر تقسیم می شود. امکان بالقیاس الی الغیر به این معنی است که یک شیء در نسبت با شیء دیگری نه وجودش ضروری است نه عدمش و این در جایی است که آن شیء دیگر، نه وجود شیءِ مورد نظر را تقاضا داشته باشد نه عدم آن را. این وضعیت میان دو شیء ، در حالتی رخ می دهد که میان آن دو، علیت و معلولیتی نباشد. [3] امکان بالغیر _ یعنی امکانی که در یک شیء، از سوی شیء دیگری اعطاء شده باشد _ محال است و لذا امکان (بر خلاف وجوب و امتناع که هریک سه قسم دارند ) تنها دو قسم خواهد داشت .[4]

امکان بالذات به این معنی است که ذات یک شیء ـ صرف نظر از هر چیز دیگر ـ نه وجود برایش ضروری است نه عدم . بنابراین در امکان بالذات ، نفی ضرورت وجود و عدم، تنها با توجه به ذات شیء صورت می‌گیرد و لذاست که بالذات نامیده می‌شود.

در ذات هیچ ماهیتی، نه وجود نهفته است و نه عدم؛ از این‌رو، ذات هیچ ماهیتی نه وجود برایش ضروری است نه عدم، پس هر ماهیتی، از جهت ذات خود ، "لا ضروری الوجود و العدم" است و لذا هر ماهیتی به خودیِ خود، دارای امکان بالذات می‌باشد. بدین ترتیب معلوم می‌شود که موضوع امکان بالذات، ماهیتی است[5] که از جهت خودش ( فی نفسها؛ بدون نظر به وجود یا عدم همراه آن) در نظر گرفته شده است. اما ماهیتی که این‌گونه (یعنی با صرف‌نظر از وجود و عدمش) در نظر گرفته شود از مفاهیمی محسوب می‌شود که عقل بشر آنها را بطور مستقیم از عالم واقع نمی‌گیرد؛ بلکه با نوعی تلاش ذهنی و با اندکی دخل و تصرفِ ذهن در آنچه در واقعیت جریان دارد، به دست می‌آید که به این‌گونه مفاهیم ، " اعتبارات عقلی " گفته می‌شود. بنابراین موضوع امکان بالذات (یعنی ماهیتِ فی نفسها )، اعتبار عقلی است ولذا خودِ امکان بالذات نیز ـ که وصف ماهیت است ـ لاجرم اعتبار عقلی خواهد بود.[6]

امکان بالذات با وجوب بالغیر[7] قابل جمع است. یعنی ممکن است که ماهیت که موصوف به صفت امکان ذاتی است، موصوف به وجوب بالغیر نیز گردد؛[8] زیرا این مطلب که ماهیت در ذات خود (فی نفسها )، خالی از وجود و عدم است و نه وجود برایش ضروری است و نه عدم، منافاتی با این ندارد که موجود دیگری به آن وجود دهد و وجود را برایش ضروری سازد. از این‌رو، ماهیاتی که موجودند، در ضمن اینکه ممکن بالذات‌اند، لاجرم واجب بالغیر نیز هستند؛ چون خود ذات آنها خالی از وجود و ضرورت وجود است و لذا موجود دیگری باید وجود را برای آنها ضروری کند و به آنها وجود دهد.

مقاله

نویسنده مسعود اسماعيلي

این موضوعات را نیز بررسی کنید:

جدیدترین ها در این موضوع

دین شناسی و عقل وسطایی

دین شناسی و عقل وسطایی

به گواه تاریخ، دین شناسی و دین باوری از آغاز حیات تفکر بشری شکوفا بوده و بشر در چگونه زیستن خود در صدد کشف قوانین طبیعت و شناخت اسرار آفرینش و آفریدگار هستی برآمده است و محصول این کاوش را بعدها دین شناسی و طبیعت شناسی نامید.
پیوند ناگسستنی علم و فلسفه‌

پیوند ناگسستنی علم و فلسفه‌

در تاریخ علم می‌توان انفکاک‌های مختلف از فلسفه و ظهور رشته‌های علمی مجزا را ملاحظه کرد. ولی هریک از این رشته‌ها که بر فلسفه مبتنی هستند،
نسبت عقلانیت و دین

نسبت عقلانیت و دین

«عقل» و «عقلانیت» در طول تاریخ بشر وجوه گوناگونی داشته و در پیدایی، رشد و شکوفایی تمدن‌های بشری نقش بسزایی ایفا کرده به‌ طوری که بدون آن، تمدن‌سازی غیرممکن بوده است.
از دین گریزی تا دین ستیزی!

از دین گریزی تا دین ستیزی!

سکولاریسم‌ ‌که به مفهوم عرفی شدن و مستلزم جدا انگاری دین از سیاست و دنیاست از آنجا شروع شد که اندیشه وران غربی دریافتند که مسیحیت توانایی آن را ندارد در همه عرصه‌های زندگی انسان ایفای نقش نماید و بر این اساس، حوزه دین صرفاً باید محدود به زندگی فردی انسان و رابطه او با خدا باشد.
عقلانیت مسیحی زایده عرفیت سکولار

عقلانیت مسیحی زایده عرفیت سکولار

مفهوم دوم از عرفی شدن، سکولاریسم است که عبارت است از «افتراق ساختاری میان ساخت سیاسی، از نهاد دین و به عبارت دیگر، عرفی شدن به این معناست که نهاد دین که دارای کارکردهای گوناگونی بوده به علت پیچیده شدن مناسبات زندگی اجتماعی و تخصیص نقش‌ها همچون سایر نهادها متمرکز شده و وظایف خود را واگذار می‌کند».
Powered by TayaCMS