چگونه با بدرفتاری‌های ديگران برخورد کنیم

ما در جامعه‌ای زندگی می كنيم كه افراد آن درك‌های متفاوت، اخلاق گوناگون و طبع‌ها و مزاج‌های متفاوت از هم دارند، بنابراين طبيعی است كه در برخوردها و روابط اجتماعی خويش با ديگران، شاهد برخوردها و رفتارهای نادرستی باشيم. در اين‌گونه موارد نظر اسلام، اين است كه در برابر بدرفتاری‌های ديگران با عفو و گذشت برخورد كنيم.[۱] اساساً چگونه می‌توان در جامعه‌ای كه رفتارهای متفاوت در آن مشاهده می‌شود، بدون صبر و روحيه گذشت، زندگی كرد؟ كدام يك از ما عيبی نداريم؟ كدام يك از ما دوست نداريم عيب و رفتار ناپسند ما مورد گذشت از سوی ديگران قرار گيرد؟ اگر چنين است، پس بايد مردم را ببخشيم و در برابر بدرفتاری‌های ديگران با روحيه گذشت، برخورد نمائيم؛ تا خدا ما را ببخشد. خداوند متعال در قرآن كريم می‌فرمايد: «بايد بخشش كنيد و بدرفتاری‌های ديگران را ناديده بگيريد، آيا دوست نمی‌داريد خداوند شما را ببخشد؟ و خداوند بخشنده و مهربان است.»[۲] حال كه پاسخ سؤال به طور كلی روشن گرديد و دانستيم كه از نظر اسلام در وهله اوّل بايد در برابر بدرفتاری‌های ديگران با عفو و گذشت برخورد كنيم، شايسته است پيرامون اين اصل اخلاقی و موارد كاربُرد آن نكاتی را يادآور شد.»

معنای عفو و گذشت

«عفو» كه در آيات و روايات به آن توصيه شده، به معنی گذشتن از لغزش ديگران، بدی را با بدی پاسخ دادن، از حقی كه بر گردن ديگران دارد، صرف‌نظر كردن و خطاكار را تبرئه كردن است.[۳] بخشش يكی از فضيلت‌های اخلاقی است كه با فضايل ديگری مانند بردباری، صبر، فروخوردن خشم (كظم غيظ)، ارتباط نزديك دارد.

اهميت عفو و گذشت

در سخنان گهربار معصومان عليهم‌السلام از عفو و گذشت بالاترين تعريف‌ها و تمجيدها شده است. و از آن با عنوان‌های، صفت الهی[۴] بهترين اخلاق دنيا و آخرت[۵] محبوب‌ترين عمل انسان مؤمن پيش خدا[۶] و يكی از سنت‌های پيامبران به ‌ويژه پيامبر گرامی اسلام (ص) و امامان معصوم عليهم‌السلام ياد شده است. امام صادق (ع) فرمودند: گذشت در هنگام توانايی از سنّت‌های پيامبران است.[۷] پيامبر گرامی اسلام (ص) فرمود: «روش ما اهل ‌بيت اين است كه از كسانی كه به ما ستم كرده‌اند گذشت می‌كنيم.»[۸] شايسته است كه همه ما خود را به اين صفت پيامبران الهی و اهل‌بيت پيامبر گرامی اسلام (ص) آراسته كنيم و در برابر بدرفتاری‌های ديگران با گذشت و بخشش برخورد نمائيم. چون رفتارهای منفی و واكنش‌های مقابله‌ای باعث تضاد و تنش بيشتر در جامعه خواهد شد. پيامبر گرامی اسلام (ص) فرمودند: كسی كه خشمش را فرو خورد و از برادر مسلمانش درگذرد و نسبت به رفتار نامطلوب او بردباری نشان دهد، خداوند پاداش شهيد به او عنايت فرمايد.»[۹] گذشت در برابر بدرفتاری‌های ديگران، افزون بر آثار و بركات دنيايی كه در روايات به آن اشاره شده مانند سرافرازی و بزرگواری،[۱۰] پيروزی بر دشمن،[۱۱] طولانی شدن عمر[۱۲] و... پاداش فراوان الهی را نيز در پی دارد. از جمله: بخشش خداوند،[۱۳] شفاعت امامان عليهم‌السلام،[۱۴] داخل شدن به بهشت و....[۱۵]

حدود بخشش و گذشت

اگر چه اسلام توصيه به عفو و بخشش نموده و به پيروان خود دستور داده است كه بدرفتاری‌های ديگران را با عفو و گذشت پاسخ دهيد؛ امّا اين راهكار در همه موارد كارايی ندارد؛ بلكه در صورتی ارزشمند، سازنده و مفيد است كه در جای مناسب خود و نسبت به حقوقی باشد كه انسان حق دارد از آنها چشم بپوشد، در غير اين صورت زيان گذشت بيجا و نامناسب گاهی بيش از سود آن است؛ بنابراين در موارد زير، بدرفتاری‌های ديگران را با روحيه عفو و گذشت پاسخ دهيد.

عفو در حقوق شخصی

بدرفتاری‌های ديگران مربوط به حق شخصی باشد؛ امّا در احكام الهی و حقوق عمومی جامعه، گذشت پسنديده نيست. مثلاً‌ كسی كه با قوانين اجتماعی مخالفت كرده است نمی‌توان با بخشش، تمام جرم‌های او را ناديده گرفت؛ بلكه به تصريح آيات و روايات، چنين اشخاصی بايد مجازات شوند. هم‌چنين كسانی كه امنيت جامعه را متزلزل می‌كنند، و يا با مواد مخدّر جوانان را به نابودی می‌كشند و يا ترويج‌كننده فرهنگ بيگانه‌اند و در برابر نصايح و راهنمايی‌های ديگران بدرفتاری می‌كنند، اين‌گونه افراد را نمی‌توان با چشم‌پوشی و گذشت، به حال خود رها كرد.

گذشت سازنده

در صورتی می‌توانيد بدرفتاری‌های ديگران را با عفو و گذشت پاسخ دهيد كه، گذشت سازنده باشد. يعنی باعث بيداری لغزش‌كننده شود و او را از كار زشت و رفتار نامطلوبش، باز دارد؛ اما اگر كسی به سبب پستی‌ و فرومايگی بخواهد، از گذشت ديگران سوء استفاده كند، نسبت به چنين شخصی، گذشت پسنديده نيست. امام علی (ع) فرمودند: «عفو انسان فرومايه و پست به همان اندازه موجب فساد است كه عفو انسان بزرگوار موجب صلاح است.»

نتيجه‌گيری

از آيات و روايات استفاده می‌شود كه در برابر بدرفتاری‌های ديگران بايد در مراحل اول با عفو و گذشت و برخورد شايسته رفتار نماييم؛ امّا رواياتی نيز وجود دارد كه برای عفو و گذشت، شرايط خاصی ذكر نموده‌ لذا در غير آن موارد بايد در برابر بدرفتاری‌های ديگران، با جدّيت و تصميم قاطع برخورد نمود.