تواضع و فروتنی

قال رسول الله(ص): «ان التواضع لا يزيد العبد الا رفعة فتواضعوا یر خمگم الله: فروتنی جز بر سربلندی بنده نیفزاید، پس تواضع کنید، خدایتان شما را رحمت کند.» (جامع السعادات، ج ۱، ص ۳۴۲)
تواضع و فروتنی سرشت گل آدمی عجین بود به تمام خوبی ها و به دور از همه زشتیها، صفاتی که هر کدام شمیم دل انگیز عبودیت را در تمام کائنات طنین انداز کرده و تمام خلائق را تا نهایت سجده بر کمالاتش سوق داد؛ در این حال بود که شیطان قسم خورد و کمر بست به آغشته نمودن این عطر معطر به تعفن زشتی؛ چون این انسان خاکی بود که عیار عبادت هزار ساله اش را در هم پیچید و تمام آبرویش را به یک آن در محضر معبود به باد نابودی سپرد و سرپیچی خالق را در برابر بهت کائنات تفسیر نمود و این همه ناشی نشد جز از کبر و غرور بندگی گذشته، پس چه زیباست که راه نامبارک و منقوش به گام شیطان دوباره رد پای انسانی را به خود نبیند. تواضع عبارتست از شکسته نفسی ای که نگذارد آدمی خود را بالاتر از دیگری بیند.
ز خاک آفریدت خداوند پاک پس ای بنده افتادگی کن چو خاک
تواضع سر رفعت افرازدت تکبر به خاک اندر اندازات
به عزت هر آنکو فروتر نشست به خواری نیفتد زبالا به پست
بگردن فتد سرکش و تندخوی بلندیت باید بلندی مجوی

حدیث فوق فروتنی را عامل بزرگی میپندارد، شاید در نگاه اول بین این دو تضاد فراوان احساس شود؛ فروتنی در عین بزرگ منشی ممکن است؛ چون طبیعت آدمی به برقراری ارتباط با افراد متواضع گرایش دارد و در همین حال در نهان و آشکار در حضور و غیبت از فروتنی اش می گویند، در نگاه مردم به مدد الهی بالا می رود تا جایی که همه او را فردی متخلق به رفتار کریمانه می شناسند، از طرف دیگر نه تنها عزت دنیوی، بلکه بلندمرتبگی در آخرت نیز تحفه ای ارزنده و در خور چنین رفتار شایسته ای است.
افتادگی آموز اگر طالب فیضی هرگز نخورد آب زمینی که بلند است یکی از برجستگی های اخلاقی که قرآن کریم در وصف بندگان خدا بیان کرده، رفتار متواضعانه آنان است:
((و عبادالرځمن الذین یمشون علی الارض هوناً و اذا خاطبهم الجاهلون قالوا سکلامأ: بندگان خدای رحمان کسانی اند که با تواضع روی زمین راه می روند و چون نادانان خطابشان کنند سخن نرم و مسالمتجویانه گویند))
رسول اکرم(ص) تواضع را سبب رفع ستم از جامعه دانسته، می فرماید: «تواضغوا خنی لایبغی اخله علی اخلی:" نسبت به یکدیگر فروتن باشید تا کسی بر دیگری ستم روا ندارد.»
همانطور که در احادیث گذشته نیز بر آن تکیه داشتیم، هر اخلاق حسنه حد وسطی است که دو طرف افراط و تفریط دارد؛ افراط این خلق پاک تکبر و تفریط آن ذلت و خواری است؛ پس همچنان که کبر مذموم است، خوار و ذلیل ساختن خویش نیز مهلک است، البته مخفی نماند آنچه که در مدح تواضع بیان شد نسبت به کسانی است که متکبر نباشند، اما کسی که متکبر باشد بهتر آن است که تواضع او را نکند؛ زیرا که فروتنی بر کسی که متکبر است موجب ذلت خویش است و باعث گمراهی آن متکبر و زیادت کبر او می شود؛ و چه بسا اگر مردم تواضع او را نکنند
متنبه شده و دست از کبر بردارد. در همین رابطه حضرت رسول(ص) میفرماید: هرگاه متواضعین امت مرا ببینید از برای ایشان تواضع کنید و هرگاه متکبرین را ببینید بر
ایشان تکبر کنید؛ به درستی که این باعث مذلت و حقارت ایشان می شود.

نراقی، ملا احمد؛ معراج السعاده، قم، انتشارات قائم آل محمد، چاپ هفتم، ص ۲۳۷.
سوره فرقان، آیه ۶۳ . ری شهری، محمد؛ میزان الحکمة، قم، دفتر تبلیغات اسلامی، ج ۱۰، ص ۵۰۸.