موانع فهم قرآن

پرسش: برای کسی که می‌خواهد قرآن را بفهمد و در معانی آن تدبر و در سلوک خود آموزه‌های وحیانی را متجلی سازد چه موانعی وجود دارد لطفا به نحو اجمال آنها را توضیح دهید؟

پاسخ: شکی نیست که قرآن کتاب راهنمای عمل و نقشه راه سعادت انسان در دنیا و آخرت است و کسی که آموزه‌های آن را الگو و راهنمای عمل خود قرار نمی‌دهد. به طور طبیعی نمی‌تواند در مسیر تکامل و سیرالی الله و قرب الهی گام بردارد. در این راستا شناخت موانع فهم قرآن و ضرورت مقابله با آنها از اهمیت بالایی برخودار است. بدین لحاظ با عنایت به جایگاه والای این موضوع از لسان یکی از سالکین الی الله مرحوم میرزا جوادملکی در کتاب المراقبات، ج1، صفحه312، این موانع را بیان می‌کنیم. « (ای سالک طریق معرفت) کسی که می‌خواهد قرآن را بفهمد، واجب است که خود را از موانع فهم خالی سازد والاحق انتفاع را از قرآن نمی برد. (و آن گونه که باید از قرآن استفاده نخواهدکرد)، بلکه اگر از موانع فهم خالی و عاری نگردد، زیان هم خواهد برد، و برای موانع فهم وجوهی شمرده‌اند که عبارت است از:

اول: مقیدشدن در اداکردن دقیق حروف از مخارج آن و حفظ حدود محاسن تجوید و این مطلب مانع از تدبر در معانی آیه می‌شود و طلب فهم برای او ممکن نخواهد شد. من می‌گویم که این حق است، الا آنکه از موانع استفهام نیست، بلکه از موانع تدبری است که آن تدبر، از اسباب استفهام و طلب فهم است.

دوم: اینکه صنعت و خلقی از اخلاق رذیله و صفات خبیثه در قاری باشد که موجب طبع قلب (و زنگار دل) از فهم معانی قرآن شود، چنانکه بعضی از آیات قرآن دلالتی بر آن دارد، مانند: «کذلک یطبع الله علی کل قلب متکبر جبار» این گونه خدا بر دل هر متکبر و زورگویی مهر می‌نهد. (غافر-35) و در جای دیگر می‌فرماید: «و ما یتذکر الامن ینیب» و جز کسانی که به خدا رجوع پی درپی دارند کسی متذکر نمی شود. (غافر-13) پس این صفات، درقلب تولید کدورت و تیرگی می‌نماید که مانع از فهم حقایق اشیاء می‌شود، نظیر زنگاری که بر روی آینه مانع از دیدن صورتها در آن می‌گردد و شکلها را به خوبی منعکس نمی‌کند.

سوم: اینکه معتقد به امر باطلی باشد و آن را برای خویشتن، مذهب اتخاذ نموده و ماورای اعتقاد خود را کفر یا ضلال بپندارد. این امر نیز از موانع فهم است، زیرا قبل از آنکه قلب به سبب قرآن روشن و نورانی شود تا بتواند حق را ببیند، آن را کفر پنداشته و به رد و تاویل و توجیه آن می‌پردازد و مادامی که چنین تعصب باطلی در او موجود باشد، هرگز به حق هدایت نمی‌شود.

چهارم: آنکه در تفسیر آیه، تفسیر ظاهری را بیابد و معتقد شود که مراد خدا، منحصر به آن است و برداشتی غیر از این معنا، تفسیر به رای و حرام می‌باشد.