اقسام سوءظن

پرسش: سوءظن به خدا در چه ابعادی تحقق پیدا می‌کند و چه آثار و تبعاتی را به همراه دارد؟

پاسخ: در بخش نخست پاسخ به این سوال مفهوم سوءظن از لحاظ لغوی و همچنین از منظر قرآن مورد بررسی قرار گرفت. اینک در ادامه دنباله مطلب را پی می‌گیریم.

«سوءظن» یکی از مفاهیم ضدارزشی در قرآن است. این بدگمانی می‌تواند در قبال دو فرد انجام گیرد؛ و بنابراین سوءظن دو قسم دارد: 1-بدگمانی به مردم 2-بدگمانی به خدا سوءظن به مردم تا زمانی که با زبان یا عمل اظهار نشده باشد حرام نیست. ممکن است در خیلی از موارد به صورت غیراختیاری در ذهن و تصور انسان به وجود آید. در عین حال بهتر است، آن مقداری که برای انسان امکان دارد از تقویت همان تصورات ذهنی بکاهد. سوءظن به خدا گرچه ظهور بیرونی نیز پیدا نکند و در ذهن بماند مذموم است، زیرا بدگمانی به خدا به اعتقادات ارزشمند توحیدی آسیب جدی می‌زند. انسانی سوءظن به خدا دارد که دچار ضعف های اخلاقی، مانند جبن و بخل است که این بیماری های اخلاقی ایجادکننده بدگمانی است. زیرا با همان دید ضعیف خود، خدا را می‌بیند. قسم سومی برای سوءظن مطرح است که در قرآن نیامده و آن سوءظن به خویش است. از نظر اخلاقی سوءظن به خود در صورتی که به حد افراط نرسد، نردبان تکامل شده، از بعضی رذایل اخلاقی نیز جلوگیری می‌کند.

آثار سوءظن به خدا

«ظن» و مشتقات آن 68 بار در قرآن آمده است. نزدیک به سی بار با تعابیر مختلف از سوءظن به خدا یا به سایر اعتقادات مذمت شده است. قرآن در سوره فتح آیه 12 به سوءظن کفار و مشرکان اشاره می‌کند. آنان به هنگام حرکت پیامبر(ص) و مومنان از مدینه، گمان داشتند که این گروه هرگز سالم به مدینه باز نخواهند گشت: «حق این است که گمان می‌کردید که پیامبر(ص) و مومنان هرگز به سوی خانواده هایشان برنمی گردند».

همچنین قرآن کریم در آیه 16 همین سوره به سوءظن آنان اشاره کرده و چهار نوع عذاب به آنان وعده داده است: «و تا مردان منافق و زنان منافق و مردان مشرک و زنان مشرک را که درباره خداوند بداندیشند، عذاب کند، پیش آمد بد روزگار بر آنان باد و خداوند بر آنان خشم گرفته و لعنت آورده و برایشان دوزخ را آماده ساخته است و بدسرانجامی است».

در تفسیر نمونه ج22، ص34 درباره این آیه آمده است: حوادث و پیشامدهای سوء بر این گروه نازل می‌شود (علیهم دائره السوء). دائره در لغت به معنای حوادث و رویدادهایی است که برای انسان پیش می‌آید، اعم از خوب و بد، ولی در اینجا با ذکر کلمه سوء، منظور حوادث نامطلوب است. دیگر آنکه خداوند آنها را غضب کرده (و غضب الله علیهم) و نیز خداوند آنها را از رحمت خود دور ساخته است. (و لعنهم) و بالاخره جهنم را برای آنها از هم اکنون فراهم ساخته و چه بدسرانجامی است. (واعدلهم جهنم وساءت مصیرا) مصیر به معنای حالات مختلفی است که انسان به یکی بعد از دیگری می‌رسد.