فاعل جبری

كلمات كليدي : فاعل جبري، فاعل بالجبر، جبر، اختيار

نویسنده : مهدي افضلي

یکی از اقسام علت فاعلی، فاعل بالجبر یا فاعل جبری است. اقسام فاعل و نام هریک دایر مدار وجود علم و نحوة علم فاعل به فعل و سازگاری یا ناسازگاری فعل با وجود فاعل است. فاعل بالجبر فاعلی است که کارهایش را از روی شعور و آگاهی انجام می‌دهد، ولی انجام فعل از روی اختیار و ارادة فاعل نیست. در مواردی که فاعل مختاری مانند انسان، فعلی را به اجبار و تهدید از سوی کس دیگر انجام می‌دهد، فاعل را بالجبر می‌نامند. انسان در فعل غیر اختیاری علم به فعل دارد و علم او نیز در انجام فعل مدخلیت دارد، اما نه فعل موافق طبع اوست و نه او خود به قصد خویش آن را انتخاب کرده‌ است، بلکه فشار بیرونی او را وادار به این کار کرده است. بسیاری از فلاسفه همانند چنین فعلی را اختیاری نمی‌دانند. ولی برخی از فلاسفه معتقدند تاثیر عامل بیرونی در انجام این کار، آنرا از اختیاری بودن خارج نمی‌کند، زیرا انسان می‌تواند آن فعل را انتخاب نکند و به مفاد تهدید نیروی قاهر تن دهد. سخن فلاسفه مبنی بر غیر اختیاری دانستن فعل وقتی تمام است که فشار به حدی باشد که کاملا اختیار را از فاعل سلب کند، اگر چنین شود، در این صورت صدق عنوان فاعل بر آن نوعی تسامح خواهد بود، زیرا بیشتر به منفعل شبیه است تا فاعل.