دانشنامه پژوهه بزرگترین بانک مقالات علوم انسانی و اسلامی

ارزش منفی دروغگویی و مراتب آن

همان گونه که در یادداشتهای قبل اشاره کردیم، در قرآن کریم، برای سخن گفتن، ارزش‌های مختلفی مطرح شده که گاهی مربوط به ماهیت سخن است و گاهی با عناوین عَرَضی آن ارتباط پیدا می‌کند.
ارزش منفی دروغگویی و مراتب آن
ارزش منفی دروغگویی و مراتب آن
نویسنده: علی مهدوی

همان گونه که در یادداشتهای قبل اشاره کردیم، در قرآن کریم، برای سخن گفتن، ارزش‌های مختلفی مطرح شده که گاهی مربوط به ماهیت سخن است و گاهی با عناوین عَرَضی آن ارتباط پیدا می‌کند. «صراحت در سخن»، «نرمی و ملایمت»، «فروتنی و ادب»، «صداقت در گفتار و رفتار» از جمله ارزشهای اخلاقی سخن گفتن هستند که در مقالات قبل بدان پرداختیم. در این نوشتار در خصوص ارزش منفی دروغگویی و مراتب آن به بحث می‌پردازیم. به یکی دیگر از این ارزشها یعنی صداقت در سخن می‌پردازیم.

در برابر ارزش مثبت و بی تردید «صدق»، از نظر عقلی و نقلی، ارزش منفی کذب و دروغگویی نیز قطعی است. پس انسان در گفتار خود باید راستگو باشد و از گفتن دروغ بپرهیزد و حتی در بعضی موارد، نه تنها از گفتن دروغ باید پرهیز کند، بلکه سکوت هم جایز نیست و بر او لازم است که سکوت را بشکند و حقیقت را اظهار کند. اکنون، این پرسش مطرح می‌شود که آیا گفتن دروغ، همیشه بد است و ارزش منفی دارد و ارزش منفی آن، در همه جا یکسان است؟ یا اینکه حکم آن، در هر جایی فرق می‌کند؟ در پاسخ باید گفت: نه دروغ در همه جا نامطلوب است و نه گناهِ کذب، در همه جا یکسان است؛ بلکه بسته به شرایط مختلف، احکام و ارزشهای متفاوتی بر آن مترتب می‌شود. اختلاف مراتب گناه و ارزش منفی دروغ گفتن، به آثار دروغ و انگیزه گوینده آن بستگی دارد. دروغ در موارد عادی، که یا ضرری بر آن مترتب نمی‌شود و یا زیان نا چیزی به دنبال دارد، طبعاً، گناه کمتری دارد؛ اما اگر دروغگویی، موجب فتنه و فسادی شود، کسانی را به جان هم بیندازد و یا مصداق نمامی و بهتان باشد، گناهش بزرگتر است.

افترا به خداوند: از همه دروغ‌ها بدتر، دروغی است که به خدا و رسول او نسبت داده شود؛ زیرا در اینجا مسئله مصلحت و سرنوشت انسان و جامعه مطرح است و کسانی که در این مورد دروغ بگویند، بزرگ ترین ضربه را به اجتماع و مصالح انسانهای دیگر می‌زنند. خداوند در قرآن می‌فرماید:

«فمن اظلم ممن افتری علی الله کذبا»

چه کسی ستمکارتر از آن کس است که به خدا دروغ و افترا می‌بندد؟»(انعام: 144).

زشتی افترا به خدا و رسول او به اندازه‌ای است که اگر روزه دار در ماه مبارک رمضان، چنین دروغی بگوید، روزه‌اش باطل خواهد شد. همچنین وارونه نشان دادن سخنان حق انبیاء و اولیای خدا، آمیختن آنها با سخنان باطل و یا تحریف لفظ یا معنای آن نیز در واقع، نوعی افترا بر خداست. در قرآن از کسانی که دست به این گونه کارها می‌زنند، به شدت، نکوهش شده است:

«انما یفتری الکذب الذین لایومنون بآیات الله و اولئک هم الکاذبون»

کسانی که دروغ به خدا می‌بندند، ایمان به خدا ندارند و دروغگوی واقعی اینها هستند.»(نحل: 105)

یعنی بدترین دروغ، دروغی است که از بی ایمانی حاصل شود. در آیه دیگری می‌فرماید:

«انما یامرکم بالسوء و الفحشاء و ان تقولوا علی الله ما لاتعملون»

شیطان انسان‌ها را به کارهای زشت و بدکاری و افترای به خدا و یا نسبت دادن چیزهایی که نمی دانند، به خدا وامی دارد»(بقره: 169).

بنابراین، ارزش منفی، منحصر در این نیست که شخص سخنی را که می‌داند خلاف واقع است، بگوید، بلکه حتی اگر از روی نادانی و بدون علم و یقین، سخنی را به خدا نسبت دهد، بازهم مرتکب کار زشتی شده است.

نفاق: «نفاق» از پست‌ترین مراتب کذب است که متضمن و همراه با رذایل دیگری، چون خدعه و فریب مومنان، نیز خواهد بود. در این زمینه، آیات فراوانی به طور عمده در سوره منافقون، انفال، توبه، بقره و دیگر سوره‌های قرآن وجود دارد. خداوند متعال در آغاز سوره مبارکه بقره مهم‌ترین خصلت‌های مومنان را بیان کرده و درباره منافقون نیز می‌فرماید:

«و من الناس من یقوا آمنا بالله و بالیوم الاخر و ما هم بمومنین. یخادعون الله والذین آمنوا و ما یخدعون الاانفسهم و ما یشعرون»

 فی قلوبهم مرض فزادهم الله مرضا و لهم عذاب الیم بما کانوا یکسبون... ؛ از مردم کسانی هستند که می‌گویند: ما به خدا و روز جزا ایمان داریم، در حالی که ایمان ندارند (بلکه) می‌خواهند خدا و مومنان را فریب دهند و در واقع، جز خودشان کس دیگری را فریب نخواهند داد و نمی‌فهمند. در دل‌هاشان بیماری است و خدا بیماری‌شان را می‌افزاید و به علت اینکه دروغ می‌گفته‌اند، عذابی دردآور گریبانشان را خواهد گرفت و هرگاه به آنان گفته می‌شود که در زمین افساد نکنید، گویند که فقط اصلاح می‌کنیم. آگاه باش که آنان همان فساد کنندگانند؛ ولی خودشان درک نمی‌کنند و هنگامی که به آنها گفته شد: مثل همه مردم ایمان بیاورید، گویند: آیا همانند افراد کم خرد ایمان بیاوریم؟ آگاه باش که آنها خود کم خردند؛ ولی نمی دانند و هنگامی که با مومنان ملاقات کنند، گویند: ایمان داریم و چون با دوستان شیطان صفت خویش خلوت کنند، گویند: ما با شما هستیم و آنها را استهزاء می‌کنیم»(بقره: 8-14). خداوند در این آیات، خصلت‌های مهم منافقان را برشمرده است که به دروغ اظهار ایمان می‌کنند. با خدعه و نیرنگ با خدا و مومنان برخورد می‌کنند. در دل مریضند و روز به روز، بیماری آنها افزوده می‌شود. افساد می‌کنند وخود را مصلح قلمداد می‌کنند. به مومنان نسبت سفاهت و نادانی می‌دهند. زیبا حرف می‌زنند و خود را دوست و دلسوز نشان می‌دهند؛ ولی بزرگ‌ترین دشمن هستند(بقره: 204)، قدرت طلبی، آنان را به سرپیچی از احکام و دستورات خدا وامی دارد(بقره: 206). اینها و ده‌ها خصلت و صفت زشت دیگر، علائم و مشخصات منافقان است که در آیات قرآن بیان گردیده‌اند. البته آنچه به محل بحث ما مربوط می‌شود، دروغگویی و اظهارات پوچ آنهاست که منشا اصلی دیگر مفاسد و تبهکاری شان خواهد بود. بنابراین، نفاق یکی از مراتب کذب و دروغ می‌باشد و از آنجا که همراه با رذایل دیگری همچون فریب و خدعه نسبت به دیگران است، می‌توان آن را پست‌ترین مرتبه کذب دانست.

مقاله

نویسنده علی مهدوی

این موضوعات را نیز بررسی کنید:

جدیدترین ها در این موضوع

 فرازی از خطبه های نهج البلاغه در باب توحید

فرازی از خطبه های نهج البلاغه در باب توحید

هر چه به ذات شناخته باشد ساخته است و هرچه به خود بر پا نباشد ديگرى اش پرداخته. سازنده است نه با به كار بردن افزار. هر چيز را به اندازه پديد آرد، نه با انديشيدن در كيفيت و مقدار. بى نياز است بى آنكه از چيزى سود برد. با زمان ها همراه نيست و دست افزارها او را يارى ندهد.
 خداشناسی در نهج البلاغه

خداشناسی در نهج البلاغه

پیشوایان دینی، همواره ما را از اندیشیدن در ذات خداوند بزرگ منع کرده اند؛ چرا که عظمت بی پایان حضرت حق، فراتر از آن است که عقل محدود و نارسای بشری به درک و شناخت او دست یابد. در بخشی از کلام امام علی علیه السلام آمده است: «اگر وهم و خیال انسان ها، بخواهد برای درک اندازه قدرت خدا تلاش کند و افکار بلند و دور از وسوسه های دانشمندان، بخواهد ژرفای غیب ملکوتش را در نوردد و قلب های سراسر عشق عاشقان، برای درک کیفیّت صفات او کوشش نماید .
 توحید و خداگرایی‏ در نهج البلاغه

توحید و خداگرایی‏ در نهج البلاغه

البته این‏گونه نیست که خداوند با وجود امکان اشراف انسان بر صفاتش او را بازداشته، بلکه روشن است که شناخت جامع موجود نامحدود از سوى یک موجودِ محدود محال است. قدرت او بر اشراف‏بخشیدن به‏انسان در شناخت خود، به این امرِ محال تعلق نمى‏گیرد؛ زیرا غیرخدا همه‏چیز محدودیت دارد و نامحدودکردن محدود ذاتاً محال است.
 توحید در نگاه امام علی (علیه السلام)

توحید در نگاه امام علی (علیه السلام)

بعضی متفکران بر این باورند که در قرآن بر اثبات وجود آفریدگار آیـاتـی ذکـر شده است که روشن ترین آن ها را آیه ذیل است: (افی الـلـه شک فاطر السموات والارض5؛ مگر درباره خدای متعال که خالق آسمان ها و زمین است، شکی هست؟
 توحید از دیدگاه قرآن و نهج البلاغهʁ)

توحید از دیدگاه قرآن و نهج البلاغه(1)

با توجه به این نکته، باید ببینیم که قرآن کریم برای عقائد و معارف مطرح شده از جانب خودش چه دلائلی را مطرح کرده است ؟ و با وجود این شیوه که قرآن از همه گروه ها برهان ودلیل می طلبد، آیا ممکن است که خودش برای مطالب خود دلیل نیاورد؟ و آیا جا دارد که ما برای معارف اسلام، از جای دیگر طلب دلیل کنیم ؟
Powered by TayaCMS