امیرکبیر، یک الگوی بومی پیشرفت

اميركبير، يك الگوي بومي پيشرفت

امیر نعمتی لیمائی

تاریخ معاصر ایران، سرشار از فراز و نشیب و مشحون به حوادث و رخدادهای تاثیرگذاری چون جنگ‌های ایران و روس، نهضت تنباکو، انقلاب مشروطه، نهضت ملی شدن صنعت نفت و انقلاب اسلامی بوده است، پژوهشگری که بررسی احوال شخصیت‌های نامدار و عملکرد افراد ذی نفوذ این برهه از تاریخ ایران را غایت مقصود خویش ساخته است با اندکی تتبع در می‌یابد که در این برهه از تاریخ کم نبوده‌اند افرادی که سودای پیشرفت و سربلندی وطن را در سر پرورانده‌اند. براساس آنچه از بازبینی نقادانه منابع تاریخی روزگار قاجاری مستفاد می شود، شماری از خردمندان روزگار چاره جویی پیشه ساختند تا ایران را از رخوت و سستی برهانند، به طی کردن مسیر در شاهراه پیشرفت وادارند و دگربار نقش تاریخی کهن آن یعنی، کاروانسالاری قافله فرهنگ و تمدن را احیا نمایند. میرزا تقی خان فراهانی نامور به امیرکبیر، از سیاسیون نامدار روزگار فرمانروایی محمدشاه قاجار و نخستین صدراعظم ناصرالدین شاه، از آن جمله رجال در تاریخ معاصر ایران است که در اندیشه پیشرفت، باززایی و فزونی توان حکومت و قدرت جامعه ایران بوده است.

اقدامات علمی و فرهنگی

امیرکبیر را می‌بایست از جمله بانیان و پیشقراولان فرهنگ و تمدن نوین ایران برشمرد. انتشار روزنامه وقایع اتفاقیه در سال 1267 هجری قمری که بعد از روزنامه کاغذاخبار، دومین روزنامه منتشره در کل تاریخ ایران به شمار می آید از جمله کارهایی بود که امیر در جهت فزونی آگاهی ایرانیان بدان دست یازید. گفتنی است، در شماره نخست این روزنامه یکی از اهداف و یکی از محسنات آن روزنامه افزایش «دانایی و بینایی اهالی این دولت علیه» ذکر شده است.

دیگر کار مهم امیرکبیر بنای مدرسه دارالفنون است. این سیاستمدار وطن پرست در نشر کتب و رسالات علمی نیز تلاش بسیاری پیشه کرد و با تاسیس چاپخانه در دارالفنون موجب شد شمار فراوانی از کتب فنی، بهداشتی، تاریخی، جغرافیایی و... به زیور طبع درآید. انتشار چند نقشه از جغرافیای ایران و جهان، کتاب تاریخ ناپلئون، کتاب نظام ناصری و رسالاتی درباره بیماری آبله و راه‌های مبارزه با آن از جمله کتاب هایی بود که به همت و تشویق امیرکبیر چاپ گردید.

اعزام دانشجویانی چند به اروپا نیز دیگر سیاست امیر در جهت پیشبرد علم و فرهنگ در ایران زمین بود.

اصلاحات نظامی

عملکرد امیر در حوزه نظامی نیز شایان توجه است. از جمله اقدامات اصلاحی او می توان به تعیین جیره و مواجب معین افسران و سربازان، بنیان نهادن کارخانه‌های اسلحه سازی، توپ سازی و باروت، تهیه اونیفرم برای سپاهیان به سبک دول اروپایی اما از پارچه‌های ساخت وطن، گروه بندی و رده بندی صفوف ارتش به سبک نظام‌های لشکری دول فرنگ، تهیه و نشر رسالات و کتاب‌هایی چند درباره فنون نظامی، آموزش سربازان در جهت تهذیب اخلاقی، بنای سربازخانه‌ها و استحکامات جدید در نواحی استراتژیک کشور و... اشاره نمود.

اصلاحات اداری و سیاسی

امیرکبیر در جهت اصلاح امور اداری و بهبود وضع بروکراسی درهم ریخته ایران قاجاری هم کمر همت بربست. تعیین مشاغل و میزان مقرری و حقوق هر شغل، مبارزه جدی با کاهلی و تنبلی کارمندان دولت، مبارزه با رشوه خواری و تاسیس و اصلاح چاپارخانه و پست از جمله اقدامات او از این رهگذر است. امیر همان گونه که علی اصغر شمیم، نویسنده کتاب ایران در دوره سلطنت قاجار اذعان داشته است، چون می خواست بیگانه پرستی را ریشه کن سازد و جاسوسی برای بیگانگان را بالاترین جرم و گناهی نابخشودنی می پنداشت، مامورانی را جهت نظارت بر روابط رجال، وزرا و درباریان با نمایندگان سیاسی خارجی برگماشت و همچنین به تمامی کارمندان دولت (بجز ماموران وزارت خارجه) دستور داد از هرگونه تماس و رفت و آمد با ماموران خارجی دوری گزینند. این مهم برای وی چندان حائز اهمیت بود که حتی اداره امور وزارت امور خارجه را خود برعهده گرفت. او دستگاه دیپلماسی ایران را نیز گسترش بخشید و ضمن تربیت کادر برای وزارت امور خارجه سفارتخانه‌های دائمی در لندن، سن پطرزبورگ و کنسولگری هایی نیز در بمبئی، عثمانی و قفقاز ایجاد کرد.

اصلاحات اقتصادی و صنعتی

عمده تلاش امیر در این زمینه مرتبط است با حمایت از صنایع داخلی و تلاش در جهت گسترش هر چه بیشتر آنها. او به این سبب آزادی واردات را محدود و مقید ساخت. کارخانه‌های تصفیه قند، پارچه بافی، حریربافی، نخریسی، بلورسازی، کاغذسازی و... را در جای جای ایران بنا نهاد و البته مهم تر از همه به تاسیس نمایشگاه کالاهای صنعتی ایران در پایتخت اقدام نمود.

اقدامات مذهبی و اجتماعی

عملکرد امیر در این زمینه‌ها نیز قابل توجه است. وی در این جهت، سیر جریان بابیه را در ایران خاتمه بخشید، امور شرعی را از امور عرفی تفکیک نمود، لوطی بازی و قمه کشی را ممنوع اعلام نمود و حمل اسلحه سرد و گرم را جرم خواند. وی همچنین تلاش کرد با حمایت شماری از علما سنت بست نشینی که گهگاه موجب سوءاستفاده برخی عناصر مجرم می شد را لغو کند. ممنوعیت قمه زنی و مبارزه با خرافه گویی در مجالس مذهبی نیز از جمله اقداماتی بود که امیر با همراهی شماری از روحانیان بلندپایه به آن دست یازید.

برآیند سخن

از آنچه گفته آمد می توان دریافت که اهمیت کار امیرکبیر و مقام تاریخی او به چند سبب است: نوآوری در راه نشر فرهنگ و صنعت جدید، پاسداری هویت ملی و استقلال سیاسی ایران در مقابله با تعرض غربی، اصلاحات سیاسی مملکتی و مبارزه با فساد اخلاق مدنی. این نکته ای است که فریدون آدمیت که ارزنده ترین کار تاریخی را درباره امیرکبیر انجام داده است نیز اذعان داشته است. آنچه روشن است، اقدامات این بزرگمرد همواره بر آتش حسد رقیبان و دشمنی بیگانگان که او را مانع دستیابی به اهداف استعماری خود می دانستند، می افزود.