راهکارهای رفع اندوه و بی انگیزگی

مريم عطاريان

گاهی وقت‌ها آدم‌ها بیش از اندازه محزون و گرفته‌اند و در انجام امور زندگی بی‌انگیزه می‌شوند. توجه و عمل به فرمایشات اهل بیت راهگشای ما برای رفع اندوه و بی‌انگیزگی است. با هم برخی از این بیانات و رهنمودهای ارزشمند را مرور می‌کنیم.

مقاومت در برابر سختی‌ها

حضرت علی(ع) می‌فرماید:«چشم از سختی خار و خاشاک و رنج‌ها فرو بند تا همواره خشنود باشی.» علاوه بر صبر و پرهیزکاری، نهج البلاغه به طور کلی کنار آمدن و سازگاری با مسائل را توصیه می‌کند. فردی که سر سختی بالایی دارد و مشکلات را چالش و فرصتی برای رشد می‌داند و نه تهدید، می‌تواند در برابر سختی‌ها و مشکلات مقاومت کند و به بهترین نحو با آنها مقابله کند و در نتیجه، کمتر دچار حزن و اندوه می‌شود. میزان خشنودی ذهنی فرد به شیوه تفکر او درباره مسائل بستگی دارد و علاوه بر این خشنودی تحت تأثیر حالت‌های هیجانی آنی قرار می‌گیرد؛ وقتی انسان مجبور می‌شود با موقعیت‌ها سازگار شده و به شیوه متفاوتی به رویدادها نگاه کند، خشنودی او افزایش می‌یابد. غیر از عوامل عینی مسائل دیگری نیز آشکارا در میزان خشنودی دخالت دارند. در واقع این یافته‌ها با سازگاری این افراد رابطه دارد؛ آنها از اشکال متنوع راهبردهای مقابله ای استفاده کرده زندگی خود را به شکل متفاوتی ارائه داده و یا به شیوه متفاوتی به مسائل می‌نگرند. حضرت علی(ع) در عین توصیه به کوچک انگاشتن سختی‌ها و مصائب و پرهیز از بزرگ نمایی آن، گروهی از مردم را توصیف می‌کند (پرهیزگاران) که بر عکس اهل دنیا که مرگ بدن‌ها را بزرگ می‌شمارند، مرگ دل‌های زندگان را بزرگتر می‌داند. به عبارت دیگر، افراد به یک رویداد واکنش یکسان نشان نمی‌دهند و برخی از آنها نگاه ژرف‌تری به مسائل دارند و چیزهایی را مصیبت می‌دانند که دیگران نمی‌دانند. این همان تنگه ای است که مصیبت را به بینش و بصیرت نزدیک می‌کند. حضرت علی(ع) خطاب به شعث می‌فرماید:«ای شعث! پسرت تو را شاد می‌کرد و برای تو گرفتاری و آزمایش بود و مرگ او تو را اندوهگین کرد درحالی که برای تو پاداش و رحمت است».

رضایت دادن به قضای الهی

حضرت علی(ع) می‌فرماید:«کسی که از دنیا اندوهناک باشد، از قضای الهی خشمناک است...». از این سخن حضرت علی(ع) چنین برمی‌آید که هر کسی که به قضای الهی تن در می‌دهد و از آن شاکی نیست، از غم و اندوه دنیا به دور است. دلیل این امر نیز روشن است، چون کسی که به قضای الهی رضایت می‌دهد معتقد است که هر چه برای او پیش می‌آید، اراده و خواست خداوند در آن دخیل است و حکمتی در آن نهفته است و در نهایت به خیر و صلاح اوست، بنابراین هر مسأله و اتفاقی هر قدر هم که به ظاهر ناگوار باشد، او را پریشان نمی‌سازد.

جایگاه واقعی شادی‌ها

حضرت علی(ع) در نامه ای به ابن عباس (فرماندار مصر) فرمودند: «همانا انسان گاهی خشنود می‌شود به چیزی كه هرگز از دستش نمی‌رود و ناراحت می‌شود برای از دست دادن چیزی كه هرگز به آن نخواهد رسید. ابن عباس خوشحالی تو از چیزی باشد كه در آخرت برای تو مفید است و اندوه تو برای از دست دادن چیزی از آخرت باشد: آنچه از دنیا به دست می‌آوری تو را خشنود نسازد. آنچه در دنیا از دست می‌دهی زاری كنان تأسف مخور و همت خویش را به دنیای پس از مرگ وامگذار.(نامه 22) «همانا انسان از به دست آوردن چیزی خوشحال می‌شود كه هرگز آن را از دست نخواهد داد و برای چیزی اندوهناك و غمگین است كه هرگز به دست نخواهد آورد. پس بهترین چیز نزد تو در دنیا رسیدن به لذت‌ها، یا انتقام گرفتن نباشد، بلكه هدف تو خاموش كردن باطل یا زنده كردن حق باشد. تنها به توشه ای كه از پیش فرستاده ای خوشحال باش و بر آنچه به جای می‌گذاری حسرت مخور. (صص 177-176)

یاد مرگ

حضرت علی(ع) می‌فرماید:«آن کس که فراوان به یاد مرگ باشد در دنیا به اندک چیزی خشنود است.» یاد مرگ باعث می‌شود که انسان به موقت و زودگذر بودن زندگی دنیا توجه داشته باشد و بنابراین حسرت آنچه را ندارد نخورد و از آرزوها و خواسته‌های بزرگ بپرهیزد و قدر نعمت‌هایی را که دارد بداند؛ یاد مرگ همچنین باعث می‌شود که فرد مشکلات و سختی‌ها را بزرگ نمایی نکند و بنابراین در برابر آنها قدرت تحمل بالایی داشته باشد.این عوامل موجب می‌شود که فرد کمتر دغدغه خاطر مسائل زندگی دنیا را داشته و در مقایسه با کسی که کمتر به یاد مرگ می‌افتد، خشنود تر باشد. باید خاطر نشان ساخت که بسیاری از روش‌های فوق الذکر ارتباط نزدیکی با یکدیگر دارند و به عبارتی لازم و ملزوم یکدیگرند، برای مثال، توجه به پاداش‌های اخروی تلخ‌کامی‌های دنیا یا یاد مرگ، مقاومت در برابر سختی‌ها و رنج‌ها را تسهیل می‌نماید، توجه به فنا پذیری و دگرگونی حالات دنیا، به عشق نورزیدن به دنیای حرام و دل کندن از آن کمک می‌کند.

اطمینان به وعده‌های الهی

حضرت علی(ع) در نامه خود به محمد ابن ابی بکر می‌فرماید:«پرهیزکاران در بهترین خانه‌های دنیا سکونت کردند و بهترین خوراکی‌های دنیا را خوردند و همان لذت‌هایی را چشیدند که دنیا داران چشیده بودند... لذت پارسایی در ترک حرام دنیا را چشیدند و یقین داشتند که روز قیامت از همسایگان خدایند، جایگاهی که هر چه درخواست کنند داده می‌شود و هر گونه لذتی در اختیارشان قرار دارد.» پرداختن به حرام دنیا گر چه ممکن است خوشی آنی و لذت کاذبی ایجاد کند، اما از آن جا که با فطرت و طبیعت انسان ناسازگار است، در کوتاه مدت یا درازمدت بر روح و جسم انسان و بر زندگی فردی و اجتماعی او اثرات نامطلوب و گاه جبران ناپذیری باقی می‌گذارد و غم و اندوه و حسرت به دنبال دارد. بنابراین کسی که از کارهای حرام اجتناب می‌کند، دچار این غم و اندوه و حسرت نمی‌شود و در عین حال از لذت‌های حلال و آن چه دارد بیشتر و بهتر بهره مند می‌شود. علاوه بر این اطمینان به وعده‌های الهی در مورد پاداش‌های اخروی پرهیزکاری و تجسم این پاداش‌ها، موجب شادی فرد پرهیزکار می‌شود.