همت عالی؛ پرهیز از تنبلی و کسالت

نویسنده: علی خانی

از جمله مسائلی که در فرهنگ دینی ما و تعالیم معصومین (ع)، بسیار به چشم می‌خورد و مسلمانان نسبت به آن هشدار و بیدارباش داده شده‌اند، موضوع تنبلی و تن پروری و بی‌حوصلگی و کوتاهی در امور است. واژه‌هایی مانند «کسل»، «ضجر» و «ناتوانی» به معنای تنبلی و بی‌حوصلگی و سستی، در بردارنده این صفت ناپسند و مورد نکوهش می‌باشند. راغب اصفهانی در خصوص معنای «کسالت» می‌گوید: الکسل: التثاقل عما لاینبغی التثاقل عنه و لاجل ذلک صار مذموما؛ تنبلی و کسالت یعنی کوتاهی و سستی ورزیدن و زیر بار نرفتن چیزی که شایسته است، انجام گیرد«. مطابق آیه شریفه «لیس للانسان الاما سعی» (نجم: 39)، انسان در گرو سعی و تلاش خویش است و به هر اندازه در مسیر پیشرفت دنیوی و کمال و سعادت اخروی و ابدی خویش، تلاش و کوشش کند، به همان اندازه بهره مند خواهد شد و در روز قیامت ثمره تلاشش را خواهد دید:« و ان سعیه سوف یری»(نجم: 40). در بسیاری از آیات قرآن، بعد از ذکر ایمان، بر عمل صالح تکیه شده است تا همگان این پندار ناصحیح را از سر بیرون کنند که بی سعی و تلاش می‌توان به جایی رسید. مطابق فرمایش حضرت علی (ع):« من کبرت همّته کبر اهتمامه؛ کسی که همتش بلند و بزرگ باشد، تلاشش نیز بزرگ خواهد بود»؛ صاحبان همت عالی، اهل سعی و تلاش هستند و نیک می‌دانند که بدون زحمت و کوشش و با تن پروری و راحت طلبی نمی‌توانند به مقصود خود دست یابند.تنبلی وکسل بودن، از صفات ناپسندی است که همواره مورد مذمت و تحذیر اولیا ء دین بوده است، زیرا نتیجه آن از بین رفتن سرمایه گرانبهای انسان، که همان عمر اوست، می‌باشد: «التوانی اضاعه؛ سستی و کاهلی کردن، ضایع کردن عمر است». امیرالمومنین علی (ع) کسالت و سستی کردن را، شیوه بی خردان: «التوانی سجیه النوکی»؛ موجب نقص: «الفشل منقصه» و آفت پیروزی: «آفه النجح الکسل» دانسته، تاخیر در انجام کار نیک و شایسته را، نشانه کسالت و تنبلی معرفی نموده است: «تاخیر العمل عنوان الکسل». همچنین حضرت، «ندامت و پشیمانی» را ثمره سستی و کاهلی در امور می‌دانند: «من اطاع التوانی احاطت به الندامه؛ کسی که از سستی و کاهلی پیروی کند پشیمانی او را فرا گیرد». و شاید به همین خاطر است که در روایات کلید همه بدیها را کسالت و تنبلی می‌دانند. در مذمت تنبلی و کسالت همین بس که خداوند در قرآن کریم، کسالت در انجام طاعات و عبادات را، از جمله صفات منافقین بیان می‌دارد و می‌فرماید:

«ان المنافقین یخادعون الله و هو خادعهم و اذا قاموا الی الصلوه قاموا کسالی یراون الناس و لایذکرون الله الاقلیلا؛

همانا منافقان با خدا نیرنگ می‌کنند در حالی که او با آنان نیرنگ کننده است، چون به نماز می‌ایستند با کسالت برمی خیزند و چون در انظار مردم نماز می‌خوانند ریا می‌کنند و خداوند را جز اندکی یاد نمی‌کنند» (نساء: 142). امام صادق (ع) در حدیثی ضمن بر حذر داشتن از تنبلی و کسالت، می‌فرمایند:

«ایاک و الکسل و الضجر فانهما یمنعانک من حظک من الدنیا و الآخره؛

از کسالت و بی حوصلگی دوری کن زیرا این دو تو را از بهره ات در دنیا و آخرت باز می‌دارند»

نیز فرمودند:

«و من کسل عما یصلح به امر معیشته فلیس فیه خیر لامر دینه؛

کسی که در مورد اموری که زندگیش را تامین می‌کند، بی حوصله و سست باشد، در چنین کسی خیری در مورد دینش نیست».

از امام موسی بن جعفر (ع) روایت شده:

« ان الله عز و جل یبغض العبد النوام الفارغ؛

همانا خداوند متعال بنده پر خواب بیکار را دشمن دارد»

نیز می‌فرمایند:

«از بی حوصلگی و سستی بپرهیز زیرا اگر بی حوصلگی کنی دنبال کار نمی روی و اگر سستی کنی حق (خود و دیگران) را ادا نمی کنی».

سیره عملی پیشوایان دین، تشویق تلاشگران و تذکر به افراد بیکار و تنبل بوده است. رسول خدا (ص)، برای آنکه مسلمین را به کار و کوشش تشویق کند و آنان را از تنبلی و بیکاری بر حذر دارد، عملا افراد زحمتکش و کارگر را مورد مهر و عنایت مخصوص خود قرار می‌دادند و به صور مختلف تشویقشان می‌کردند. در مقابل، با بیکاران به تلخی و سردی برخورد می‌نمودند و مراتب نارضایتی خود را صریحاً اظهار می‌فرمودند. از آنجا که کسالت و تنبلی مانع بسیار مهمی در وصول انسان به قله‌های سعادت و کمال است، رسول مکرم اسلام (ص)، در دعای خویش از این صفت ناپسند به خدا پناه می‌برد:

«اللهم انی اعوذ بک من العجز و الکسل؛ خداوندا، من به تو پناه می‌برم از ناتوانی و تنبلی».

روزنامه رسالت، شماره 7107، 24/7/89، صفحه 6