مصحف امام علی (ع)

كلمات كليدي : مصحف، صحيفه، جمع، صحف، كاغذ

نویسنده : حسين دانش

مصحف در لغت آن چیزی است که جمع کننده و در برگیرندۀ نوشته‌هاست.[1]و در اصطلاح مصحف به مجموعه‌ اوراقی گفته می‌شود که در آن متون مذهبی و مقدسی نوشته شده باشد اگر چه کتاب آسمانی پیامبران هم نباشد و لذا می‌بینیم که به کتاب حضرت فاطمه (س) مصحف فاطمه گفته می‌شود.[2]

سفارش پیامبر(ص) به جمع آوری قرآن

حضرت علی (ع) بزرگترین شخصیت پس از پیامبر اکرم (ص) و در همۀ صحنه‌ها پیشتاز بود و از آغاز نزول وحی سایه به سایه در خدمت پیامبر بود و کتابت وحی را نیز به طور مداوم بر عهده داشت، در واپسین روزهای حیات پربرکت رسول گرامی اسلام، از جانب آن حضرت مامور به جمع‌آوری قرآن گردید. ابوبکر خضرمی از امام صادق (ع) روایت کرده است که پیامبر به حضرت علی (ع) فرمود:

«ای علی این قرآن در کنار بستر من میان صحیفه‌ها، حریرها و کاغذها قرار دارد، قرآن را جمع کنید و آن را آن گونه که یهودیان، تورات خود را از بین بردند، ضایع نکنید».[3]

ویژگیهای مصحف حضرت امیر (ع)

مصحف حضرت امیر (ع) از لحاظ آیات و سور هیچ اختلافی با قرآن کنونی ندارد، (نه زیادتر و نه کمتر از قرآن کنونی) ولی دارای ویژگی‌هایی است که به آنها اشاره می‌شود.

1. ترتیب سوره‌ها به همان ترتیب نزول تنظیم گشته بود، سیوطی در الاتقان ضمن بیان این مطلب می‌گوید اولین سوره، اقرأ، سپس مدثّر، سپس نون، بعد از آن مزمّل، سپس تبّت و....تنظیم شده بودند.[4]

2. این مصحف مشتمل بود بر اسباب نزول آیات، مکان نزول آیات و نیز اشخاصی که در شأن آنها آیاتی نازل گشته بود.

3. جوانب کلی آیات به گونه‌ای که آیه، محدود و مختص به زمان یا مکان یا شخص خاصی نگردد، در این مصحف روشن شده است.[5]

عدم فرق بین قرآن و مصحف امام علی (ع)

مرحوم علامه در المیزان می‌فرماید:

«چطور ممکن است قرآنی که در دست ماست و معارفش همه به هم مربوط و فروعش بر اصولش مترتب می باشد، دست خوش تحریف قرار گرفته باشد؟ جمع آوری قرآن توسط حضرت علی (ع) و عرضه داشتن بر اصحاب و نپذیرفتن آنان دلیل نمی‌شود بر اینکه قرآنی که آن جناب جمع‌آوری کرده بود مخالف با قرآنِ دیگران بوده و از حقایق اصلی دین یا فرعی آن چیزی اضافه داشته است، چون اگر واقعا چنین بود حضرت امیرالمومنین (ع) به سادگی دست از قرآن خود برنمی‌داشت بلکه به طور قطع به وسیله آن به احتجاج می‌پرداخت وبه مجرد اعراض آنان قانع نمی‌شد».[6]

علامه معرفت در کتاب التمهید اشاره به این مطلب دارد و می‌فرماید:

«قرآن با همین نظم و ترتیب موجود مربوط به زمان پیامبر (ص) است و سید مرتضی نیز در این نظر همراه است و می‌گوید قرآن به کیفیتی که هم اکنون در دست است در زمان پیامبر (ص) بوده است، و حضرت علی (ع) را به جمع ‌آوری قرآنهنگام وفاتش وصیت نمود.»[7]

سرنوشت مصحف حضرت علی (ع)

سلیم بن قیس هلالی از سلمان فارسی روایت کرده است که چون امیرالمومنین(ع) با بی وفایی مردم روبرو شد، در خانه نشست و به جمع و تالیف قرآن پرداخت و پس از اتمام آن از خانه بیرون آمد [و به روایت یعقوبی اوراق قرآن را بر شتری حمل کرد] و نزد مردمی که در مسجد بودند رفت و خطاب به آنان فرمود:

«پس از درگذشت پیامبر به جمع‌آوری قرآن مشغول شدم تا اینکه آن را در یک جا جمع آوردم، خداوند آیه‌ای از قرآن بر پیامبرش (ص) نازل نکرده، مگر آنکه من آن را گرد آورده‌ام و آیه‌ای از قرآن نیست مگر آنکه پیامبر (ص) بر من قرائت کرد. و تاویل آن را به من آموخت، فردا نگوئید که ما از چنین امری غافل بودیم آنگاه مردی از بزرگان قوم ایستاد و گفت آن را باز ببر، که ما را به آن نیازی نیست و آنچه از قرآن پیش ماست، ما را از آنچه تو می‌گوئی بی نیاز می‌کند، حضرت علی (ع) فرمودند: قسم به خدا که از این پس، هرگز آن را نخواهید دید».

و بعضی بر این عقیده‌اند و روایات هم به این مطلب اشاره دارد که آن مصحف به عنوان میراثی نزد امامان است و از امامی به امام دیگر می‌رسد.[8]