ترکیب از جوهر و عرض

كلمات كليدي : تركيب، تركيب حقيقي، تركيب اعتباري، تركيب عقلي، تركيب خارجي، تركيب انضمامي و اتحادي

نویسنده : مسعود اسماعيلي

ترکیب که در فلسفه به معنیِ «یکی شدنِ چند چیز» یا «اتحاد امور کثیر» است به چند گونه، دسته‌بندی می‌شود:

1) تقسیم به حقیقی و اعتباری؛[1] 2) تقسیم به عقلی و خارجی؛[2] 3) تقسیم به انضمامی و اتحادی.[3]

یکی از انواع ترکیبهای موجود در جهان مادی، ترکیب از جوهر و عَرَض است. می‌دانیم که عرض در تحقق خود، نیازمندِ موضوع و محلی است که این موضوع و محل، جوهر است؛ هنگامی که عرضی در جوهری محقق می‌شود، ترکیبی از جوهر و عرض پدید آمده است. مانندِ ترکیب آب با گرمی که آب در اینجا جوهر و گرمی عرضی از اعراضِ آب (کیفیتی برای آن) محسوب می‌شود. بدین ترتیب، هرجا که موجودی مادی باشد، با ترکیبی از یک جوهر و عرض روبرو هستیم؛ زیرا هر موجود مادی، دست کم دارای امتداد، مکان و زمان است و امتداد، مکان و زمان، به ترتیبْ کمیت خاص، کجایی (اَیْنَ) و متی (چه‌ زمانی) را برای آن به همراه می‌آورند که هر سه از اعراض محسوب می‌شوند.[4] لذا هر موجود مادی لااقل دارای چند عرض است ولذا مرکب از جوهر و عرض می‌باشد.

اما ترکیب از جوهر و عرض از نظرِ فلاسفه، هرچند ترکیبی خارجی است (زیرا وجودِ اجزای آن، در عالمِ واقع و خارج، از یکدیگر متمایزند) اما ترکیبی حقیقی و اتحادی نیست؛[5] زیرا ترکیب حقیقی، ترکیبی است که کل مرکب، وجود و ذاتی مختص به خود (غیر از وجود و ذات مختص به اجزایش) داشته باشد؛ در حالی که وجودِ یک عرض، هرچند محتاجِ وجود جوهر است اما غیر از وجودِ جوهر است؛ زیرا هر دو دارای وجود‌ فی‌نفسه است و از نظر ماهوی نیز عرض و جوهر دارای ماهیتی تام‌اند و تنها عرض در تحقق، نیازمند جوهر است. از این رو، عرض و جوهر، هریک دارای وجود و ماهیتی مختص خود می‌باشند و وجود و ذاتی جداگانه در ازایِ ترکیب آنها قرار ندارد تا ترکیب آنها حقیقی باشد. چنین اجزایی اتحاد حقیقی نیز نمی‌توانند داشته باشند.[6]

بدین ترتیب، ترکیب جوهر با عرض، ترکیبِ خارجیِ اعتباری[7] (مقابل ترکیب حقیقی) و انضمامی (مقابل ترکیب اتحادی) است.