حدسیات

كلمات كليدي : حدس،حدسیات

نویسنده : مهدي افضلي

حدی از جمله قضایایی است که از مبادی برهان شمرده شده و مبدأ آن حدس قوی نفوس صاحب کمال است که با این حدس شک از دل انسان رخت بر می‌بندد و انسان به مفاد آن تصدیق می‌کند. پشتوانه اعتبار این نوع قضایا را نیز همانند تجربیات، برخی از منطق‌دانان همان تکرر مشاهده و قیاس خفی می‌دانند. از باب نمونه این حکم که "نور ماه مستفاد از نور خورشید است"، منشأ آن این است که افزایش و کاهش نور ماه وابسته به میزان قرب و بعد ماه از خورشید نسبت به بیننده در کره زمین است. قیاس خفی این است که اگر اختلاف نور ماه به چیز دیگری غیر از خورشید وابسته بود، همیشه یکنواخت نبود، ولی به دلیل آن‌که اختلاف آن یک نواخت است، حدس زده می‌شود که سبب آن انعکاس نور خورشید است.

البته این نوع قضایا برای هرکس بالفعل حاصل شدنی نیست، بلکه صرفا برای کسانی‌ حاصل می‌شود ‌که نفوس ناطقه‌شان را به کمال رسانده‌اند و از مدارج بالای کمال برخوردار شده‌اند یا این‌که از اول به گونه‌ای هستند که بدون نیاز به مقدمه چینی و طی مراحل لازم می‌توانند به حل مجهولات مبادرت ورزند و حد وسط قیاس را حدس بزنند. حکما بالاترین مرتبه آن را "عقل قدسی" نامیده اند.