فرق اساسی حلم و صبر

صبر حالت نفساني و رفتاري است که انسان در هنگام شدائد و مشکلات و مصيبت ها و سختي ها در پيش مي گيرد. براساس روايات معتبر صبر در سه جا خودش را نشان مي دهد: اَلصَّبرُ ثَلاثَةٌ: صَبرٌ عِندَ المُصيبَةِ، وَ صَبرٌ عَلَي الطّاعَةِ وَصَبرٌ عَنِ المَعصيَةِ؛(الکافي ج2، ص91)

الصبر «عِنْدَ الْمُصِيبَةِ»: يعني وقتي مصيبت و بلايي بر انسان وارد شد صبر پيشه می‌کند و جزع و فزع ندارد؛ پس با استرجاع خودش را آرام مي کند؛ خداوند مي فرمايد: وَلَنَبْلُوَنَّکُمْ بِشَيْءٍ مِّنَ الْخَوفْ وَالْجُوعِ وَنَقْصٍ مِّنَ الاَمَوَالِ وَالانفُسِ وَالثَّمَرَاتِ وَبَشِّرِ الصَّابِرِينَ الَّذِينَ إِذَا اَصَابَتْهُم مُّصِيبَةٌ قَالُواْ إِنَّا لِلّهِ وَإِنَّا إِلَيْهِ رَاجِعونَ؛ و قطعاً شما را به چيزي از قبيلِ‌ ترس و گرسنگي و کاهش در اموال و جانها و محصولات مي‌آزمائيم و مژده ده شکيبايان و صابران را يعني همان کساني که چون مصيبتي به آنان برسد، مي‌گويند: «ما از آنِ خدا هستيم و به سوي او باز مي‌گرديم.»(بقره، آيه 156)
الصبر «عَلَي الطَّاعَةِ»: يعني تکاليف سخت و شديد را با استقامت و پايداري انجام می‌دهد و از زير آن فرار نمی کند؛
الصبر «عَنِ الْمَعْصِيَة»: يعني وقتي با معصيت مواجه شد صبر مي کند و خويشتنداری دارد. خداوند مي فرمايد: قُل لِّلْمُوْمِنِينَ يَغُضُّوا مِنْ اَبْصَارِهِمْ وَيَحْفَظُوا فُرُوجَهُمْ ذَلِکَ اَزْکَي لَهُمْ إِنَّ اللَّهَ خَبِيرٌ بِمَا يَصْنَعُونَ ؛ به مردان با ايمان بگو: «ديده فرو نهند و پاکدامني ورزند، که اين براي آنان پاکيزه‌تر است، زيرا خدا به آنچه مي‌کنند آگاه است.» (نور، آيه 30)

اما حلم که صفت و حالت ديگر نفساني است با صبر تفاوت دارد؛ اگر براي شخص حادثه اي پيش آمد و او عصباني شد و با همه فشارها خودش را مهار و مديريت کرد و براساس خشم و عصبانيت خويش عمل نکرد، چنين شخصي حليم و بردبار است. او بار سنگين خشم را بر می‌دارد و مهار و مديريت مي کند و در آن حالت رفتار و سخني ندارد که خلاف حق باشد و موجبات پشيماني را فراهم آورد. چنين شخصي از درون استوار است و وزيرش ملکات وجودی‌اش است به طوري که بار سنگين و وزر فشار را تحمل مي کند و استوار بر روي پايش ايستاده است. حليم کسي است که بر پاي خودش ايستاده و وزر و سنگيني را تحمل می‌کند. اينکه گفته شده حلم وزير علم است مراد همين است که انسان عالم بايد حليم باشد و وزير خودش باشد و بر پاي خود بايستد و فشارهاي سهمگين را تحمل کند و کظم غيظ کرده و خشمش را بخواباند. حليم خشمگين مي شود ولي مهار خشم خودش را دارد و براساس هيجان و واکنش هاي عاطفي شديد رفتار نمي کند، بلکه آتشفشان خشم خودش را فرو مي کشد و براساس عقل و علم رفتار مي کند نه هيجان و عواطف و احساسات.

روزنامه كيهان، شماره 21112 به تاريخ 1/5/94، صفحه 6 (معارف)