حفظ امانت و عدالت در قضاوت

«ان الله یامرکم ان تودوا الامانات الی اهلها و اذا حکمتم بین الناس ان تحکموا بالعدل ان الله نعما یعظکم به ان الله کان سمیعا بصیرا؛ خداوند به شما فرمان می‌دهد که امانتها را به صاحبانش بدهید! و هنگامی که میان مردم داوری می‌کنید، به عدالت داوری کنید! خداوند، اندرزهای خوبی به شما می‌دهد! خداوند، شنوا و بیناست» (نساء: 58) «امانت» معنای وسیعی دارد و هر گونه سرمایه مادی و معنوی را شامل می‌شود، و مطابق این آیه شریفه، هر مسلمانی وظیفه دارد در هیچ امانتی نسبت به هیچ کس خیانت نکند، خواه صاحب امانت، مسلمان باشد یا غیر مسلمان، و این در واقع یکی از موادّ «اعلامیه حقوق بشر در اسلام» است که تمام انسان ها در برابر آن یکسانند. از دیدگاه اسلام امانتداری به قدری اهمیت دارد که خیانت کننده در امانت در ردیف منافقان دانسته شده است. از پیامبر اکرم(ص) روایت شده: «آیه المنافق ثلاث اذا حدث کذب و اذا وعد اخلف و اذا ائتمن خان؛ نشانه منافق سه چیز است: دروغگویی، پیمان شکنی، و خیانت در امانت». در شرافت و اهمیت امانتداری همین بس که به فرموده امام صادق(ع)، «مقام والای امیرالمومنین علی(ع) نزد پیامبر(ص)، به خاطر راستگویی در سخن و اداء امانت بود».

در قسمت دوم آیه، اشاره به دستور مهم دیگری شده و آن مسأله «عدالت در حکومت و قضاوت» است. می‌فرماید: «خداوند نیز به شما فرمان داده به هنگامی که میان مردم قضاوت و حکومت می‌کنید، به عدالت حکم کنید: و اذا حکمتم بین الناس ان تحکموا بالعدل». این قانون نیز، یک قانون کلی و عمومی است و هر نوع داوری و حکومت را چه در امور بزرگ و چه در امور کوچک، شامل می‌شود، تا آنجا که در احادیث اسلامی آمده است: روزی دو کودک خردسال، هر کدام خطی نوشته بود، و برای داوری در میان آنها و انتخاب بهترین خط به حضور امام حسن(ع) رسیدند، حضرت علی(ع) که ناظر این صحنه بود، فوراً به فرزندش گفت:

«یا بنی انظر کیف تحکم فان هذا حکم والله سائلک عنه یوم القیامه؛ فرزندم! درست دقت کن، چگونه داوری می‌کنی؛ زیرا این خود یک نوع قضاوت است و خداوند در روز قیامت درباره آن از تو سئوال می‌کند»!

این دو قانون مهم اسلامی یعنی «حفظ امانت و عدالت در قضاوت» زیربنای یک جامعه سالم انسانی است و هیچ جامعه ای بدون اجرای این دو اصل، سامان نمی یابد. اموال، ثروتها، پست ها، مسئولیت ها، سرمایه های انسانی، فرهنگها و میراثهای تاریخی، همه امانت های الهی است که به دست افراد مختلف در اجتماع سپرده می‌شود، و همه موظفند در حفظ این امانات و تسلیم کردن آن به صاحبان اصلی آن بکوشند، و به هیچ وجه در این امانتها خیانت نشود. از طرفی همیشه در اجتماعات، برخوردها و منازعات وجود دارد که باید با قضاوت عادلانه، حلّ و فصل شود تا هر گونه تبعیض و امتیاز نابجا و ظلم و ستم از جامعه برچیده شود.