منّت، مبطل احسان

«یا ایها الذین آمنوا لاتبطلوا صدقاتکم بالمن و الاذی کالذی ینفق ماله رئاء الناس و لایومن بالله و الیوم الآخرم»؛ ای کسانی که ایمان آورده‌اید صدقه‌های خود را با منت و آزار باطل نکنید همانند کسی که مالش را برای نشان دادن به مردم انفاق می‌‌کند و به خدا و روز رستاخیز ایمان ندارد»(بقره: 264).

«منّ» در اصل به معنای سنگهایی است که با آن وزن می‌‌کنند به همین مناسبت به هر نعمت سنگین و گرانبهایی منت گویند، مانند نعمت بزرگ بعثت پیامبر اکرم(ص): «لقد منّ الله علی المومنین اذ بعث فیهم رسولامن انفسهم»(آل عمران: 164) و نیز به مقدار معینی از نعمت که مانند سنگ ترازو مشخص و محدود است «منّت» می‌‌گویند. و منت گذاری یعنی اظهار و ادعای نعمت بخشی یعنی بازگو کردن احسان و نیکی ای که انجام شده و این از جانب خداوند که منعم حقیقی است برای بیان عظمت نعمت است و توجه منعم به نعمت داده شده، اما از جانب انسان یکی از صفات رذیله و از آفات زبان به شمار می‌‌آید که نشان از پستی طبع و کم ظرفیتی و ناخالص بودن آن احسان و عمل خیر دارد. به رخ کشیدن عملی که انجام گرفته و احسانی که از ما به فردی رسیده موجب تحقیر آن فرد و خجل و شرمنده شدن او می‌‌شود، و از این رهگذر او را آزرده خاطر می‌‌سازد و موجب اذیت روحی اش می‌‌شود. نتیجه عمل خیر و احسان ما با این حرکت نابجای زبان از بین می‌‌رود و نه تنها به آن پاداشی داده نمی شود بلکه چون موجب اذیت او شده ایم گاهی معصیت هم برای ما منظور می‌‌شود. امام علی(ع) در قبح منت گذاری می‌‌فرمایند: «یا اهل المعروف و الاحسان لاتمنوا باحسانکم فان الاحسان و المعروف یبطله قبح الامتنان»؛ ای نیکوکاران و احسان کنندگان، به سبب احسانی که کرده اید منت نگذارید، زیرا منت گذاردن احسان و نیکی شما را از بین می‌‌برد»(غررالحکم) نیز می‌‌فرمایند: «تمام الاحسان ترک المنّ به»؛ کمال و تمامیت نیکوکاری به این است که منت در آن نباشد»(همان). از دیدگاه حضرت: «من عدد نعمه محق کرمه؛ کسی که نعمتها و احسان‌های خود را بشمارد، بزرگواری و کرم خود را نابود کرده است»(همان)

در تربیت توحیدی و فرهنگ ناب اهل بیت(ع) نه تنها منت گذاری امری مذموم و قبیح است بلکه به محسنان و منعمان سفارش شده تا سائلان و نیازمندان را باب رحمت الهی بر خود بدانند و از این منظر آنان را ذیحق و ولی نعمت خود بشمارند و خود را مرهون لطف آنان بدانند زیرا آنان با مراجعه به این افراد سبب شده اند تا بر احسان و نیکی و انفاق توفیق یابند. منت گذاردن از جمله آفات زبان است و اگر کسی مراقب زبان خویش باشد می‌‌تواند خود را از این عمل ناشایست حفظ کند. روایت شده: «مردی حضور رسول خدا(ص) آمد و عرض کرد: یا رسول الله به من سفارشی بفرما. حضرت فرمودند: زبانت را نگه دارد. او دوباره درخواست توصیه کرد. فرمودند: زبانت را نگه دار. سپس با تندی او را مخاطب قرار داده و فرمودند: وای بر تو، مگر چیزی جز زبان موجب عذاب مردم می‌‌شود و آنان را به رو در آتش دوزخ می‌‌افکند؟»(کافی، ج2، ص 115)