جنگ جسر

كلمات كليدي : جنگ جسر، فتوحات، مثني بن حارثه، پوران دخت، ابوعبيده بن مسعود

در جریان فتوحات اسلامی یکی از نبردهایی که اعراب مسلمان در آن مغلوب شدند، جنگ جسر (=پل) است که در عراق نزدیک رود فرات اتفاق افتاد. عموم مورخان، سال وقوع این نبرد را 13 هجری[1] و در ماه رمضان[2] یا ماه شعبان[3] ذکر کرده‌اند.[4] برخی نیز همانند ابن سعد در «الطبقات الکبری» سال وقوع این نبرد را 14 هجری نوشته‌اند.[5]

مثنی بن حارثه،[6] در نامه‌ای به خلیفه وقت، عمر، آشفتگی اوضاع ایران را برای او شرح داد؛ سپس خود به مدینه رفت به او گفت:

«ما با ایرانیان جنگ کردیم و بر ایشان هجوم بردیم، اکنون عده‌ای از مهاجر و انصار را به همراه من روانه کن تا با ایشان به جهاد به‌پردازیم؛ عمر هم پس از سخنرانی و تحریک اعراب، «ابوعبیده بن مسعود بن عمر ثقفی» را به فرماندهی ایشان انتخاب همراه مثنی بن حارثه به عراق فرستاد ».[7]

«پس از اینکه مثنی بن حارثه اوضاع عراق را برای عمر بازگو کرد 4 هزار نفر را به همراه ابوعبید ثقفی، سلیط انصاری و مثنی بن حارثه به سوی عراق روانه کرد»[8]

بنا به نوشته مقدسی «در این زمان پادشاه ایران پوران دخت، دختر کسری؛ رستم حاکم آذربایجان، را به جنگ با اعراب فرا خواند و به او وعده داد که در صورت پیروزی همسر وی خواهد شد. رستم ابتدا جالینوس را فرستاد، اما او از ابوعبیده شکست خورد سپس ذوالحاجب را به جنگ اعراب فرستاد».[9] بلاذری می‌نویسد:

«ایرانیان چون از اجتماع اعراب باخبر شدند مروان شاه ذوالحاجب را که ملقب به بهمن جادویه بود،[10] به مقابله با آن‌ها فرستادند»

ایرانیان در این زمان شهر جبره را از دست داده بودند و منتظر فرصتی بودند تا خطر جدید را دفع کنند.[11] احتمالاً تعداد نیروهای سپاه ایران در این جنگ بیش از ده هزار نفر بوده است که تعدادی فیل به همراه داشتند.[12] سپاه اسلام را نیز پنج هزار،[13] تا 10 هزار نفر[14] نوشته‌اند.

ابوعبیده ثقفی فرمانده اعراب مسلمان دستور داد بر روی آب فرات پل بستند.[15] نیروهای بهمن جادویه (مردان شاه حاجب) در سمت شرقی فرات و سپاه ابوعبیده در سمت غربی فرات مستقر بودند.[16] ابوعبیده علی‌رغم مخالفت سلیط انصاری لشکر اسلام را از پل عبور داد.[17] با عبور مسلمانان از پل جنگ آغاز گشت. در ابتدای جنگ نزدیک بود ایرانیان شکست بخورند اما کشته شدن برادر ابوعبیده و چند نفر دیگر که پرچم‌دار جنگ بودند،[18] به ایرانیان نیرو و جسارت بخشید،[19] علاوه بر این اسب‌های لشکر اسلام از فیل‌های قوی هیکلی که در لشکر ایران بود، رم کرده از صحنه گریختند.[20] در نهایت مسلمانان شکست خوردند.[21] نیروهای باقیمانده مسلمانان، به فرماندهی مثنی بن حارثه به سمت پل برگشتند. اما پل را شکسته یافتند.[22] عده‌ای از مسلمانان از ترس کشته شدن خود را به آب افکندند و غرق شدند.[23] بقیه با خبر ناگوار شکست به مدینه بازگشتند.