مبارزه با خرافات

از آن جا که آقا جمال عالمى نقّاد، نکته سنج و درد آشنا در جامعه خویش بود، در نهایت زیرکى و تیزهوشى، با سیاست هاى نادرست و باورهاى غلط فرهنگى و خرافات رایج بین مردم و مسئولان وقت مبارزه مى کرد. وى با تألیف کتاب عقائد النساء یا کلثوم ننه، رسوم و پندارهاى رایج در میان زنان آن روزگار ایران را به نقد کشید. کتاب هنرمندانه و طنزآمیز عقائد النساء از نخستین کتاب هاى رسمى فرهنگ مردم است. این کتاب پرآوازه در ادبیات عامیانه ایران زمین، تاکنون حداقل 6 بار چاپ شده و به زبان هاى زنده جهان ترجمه شده است. شیخ آقا بزرگ طهرانى، کتاب شناس برجسته شیعى درباره این کتاب و مؤلف آن چنین مى نگارد: «کلثوم ننه کتابى شریف، رمانى، انتقادى، لطیف و خنده آور مى باشد. در این کتاب بسیارى از بدعت هایى را که نابجا به دین نسبت داده مى شود، بیان داشته است. این کتاب را آقا جمال الدین فرزند آقاحسین خوانسارى (متوفا: 1125 هـ .ق.) نوشته و چاپ شده است.»^([33])

بر خلاف نظر بعضى که این کتاب را در شأن فقیه عالى قدرى مثل آقا جمال خوانسارى نمى دانند، این اثر از چند نظر داراى اهمیت است:

1 - نشانگر تسلط کامل مؤلّف به دانش عوام یا «فُولُکُر» مى باشد. امروزه این دانش در اغلب رشته هاى علوم، به ویژه در روان شناسى، تاریخ تمدن و تاریخ ادیان و مذاهب مورد توجه دانشمندان جهان است. این کتاب نیز از این ناحیه قابل اهمیت است.

2 - هم چنین این کتاب حکایت از آگاهى کامل یک مجتهد از متن زندگى مردم دارد. و آقا جمال چون که یک عالم مردمى بود و با طبقات عموم مردم حشر و نشر زیادى داشت، از عقاید و باورهاى جارى در میان آنان کاملاً مطلع بود و براساس آگاهى از آن واقعیت ها به هدایت آنان مى پرداخت.

3 - آقا جمال در روزگارى مى زیست که خرافه و خرافه گویى گسترش فراوان داشت او که با آخرین و ضعیف ترین شاهان صفوى، یعنى شاه سلیمان و سلطان حسین معاصر بود، در کنترل و بهره گیرى از امکانات حکومتى آنان در راه اهداف اسلامى و معنوى خویش، کمال کوشش را به جاى آورد و با استفاده از نفوذ معنوى و اجتماعى خویش، از انحرافات و کجروى هاى آنان مى کاست. از آن جا که پادشاهان آن دوران تا روز تاجگذارى به جاى این که در جمع سیاستمداران و مدیران کشور باشند، در حرمسرا و در بین زنان بودند، تربیت زنانه پادشاه و سلطه فراوان حرمسرا در امور کشور دارى، زمینه گسترش عقاید بانوان را مساعد کرده بود.^([34])

نگارش کتابى که بیانگر عقاید خرافى رایج بانوان آن روزگار باشد،نه تنها از شأن یک فقیه آگاه نمى کاهد، بلکه تیز هوشى و مبارزه وى علیه خرافات و در نهایت، علیه سیاست غلط فرهنگى وقت را مى رساند.

4 - کتاب کلثوم ننه بازتاب جوّ فکرى رایج در عصر پادشاهان صفوى است که یک نوع مذهب روبنایى در آن ترویج مى شود آنان عمل به ظواهر شرع را گسترش مى دادند، ولى خودشان به حقیقت دین عمل نمى کردند و از مظاهر فسـاد پرهیـز نمى کردند. نتیجه کار آنان در میان مـردم یک نوع نفـاق دینى به وجـود آورده بـود. چنان که در مـوارد متعددى در کتاب کلثوم ننه این نفاق دینى به تصویـر کشیده شـده است.^([35])

منبع:فرهیختگان تمدن شیعه