وسواس و وسوسه

قال علی(ع): «ذِکرُنا أهلَ البَیتِ شِفاءٌ مِن الوَعکِ و الأسقامِ و وَسواسِ الرّیبِ» (محمدی ری شهری، میزان الحکمه ، حدیث21703)

یکی از چیزهایی که در روایات بر آن تأکید شده لزوم پرهیز از وسواس در اعمال و عبادات است. وسوسه بر ضد یقین و نقطه مقابل آن است و در لغت به معنای همهمه می‌باشد از این رو به صدای آهسته نیز وسوسه می‌گویند و معنای آن خطوراتی است که به وسیله شیاطین جنّ و انس به قلب انسان وارد می‌شود.[1] حضرت امام خمینی در کتاب چهل حدیث خود راجع به وسواس می‌فرمایند: وسوسه و شک و تزلزل از القائات شیطانی است که در دل و قلب مردم می‌اندازد، چنانچه طمأنینه و یقین و ثبات از القائات رحمانی و الهی است.[2] وسواس بیش از حد در هیچ کاری پسندیده نیست. کسی که به وسوسه‌های نفسانی خود، گوش می‌دهد باید بداند که با این کار، به حرف شیطان گوش داده و او را خوشحال نموده است. راوی می‌گوید از مردی نزد امام صادق یاد کردم که در وضو و نمازش گرفتار وسواس است و گفتم او مردی عاقل است حضرت فرمود: چه عقلی دارد که فرمانبری شیطان می‌کند؟ عرض کردم چگونه فرمانبری شیطان می‌کند؟! فرمود: از او بپرس وسوسه‌ای که به وی دست می‌دهد از چیست؟ قطعاً به تو خواهد گفت: کار شیطان است.[3]

راه علاج وسواس این است که انسان در کارهای خود مثل متعارف مردم عمل کند و به وساوس نفسانی خود اعتنا نکند. اگر انسان زمینه بروز وسواس در خود از بین ببرد؛ دیگر شیطان به سراغ او نمی‌آید. می‌گویند روزی به مرحوم مدرس که متولی مدرسه سپهسالار (شهید مطهری) بود طلبه‌ها گفته بودند اتاق ما زیاد موش دارد. ایشان فرموده بوند: اتاق من که اصلاً موش ندارد و علّتش هم این است که شما نان خشک و گردو و غذاهایی که به درد موشها می‌خورد در اتاقتان در دسترس موشها قرار می‌دهید، لذا آنها علاوه بر خود دوستانشان را نیز مطلع می‌نمایند؛ اما من چنین کاری را انجام نمی‌دهم.[4] بنابر این انسان نباید به حرف شیطان گوش کند و خود را با پیروی از شیطان اسیر زنجیر وساوس او کند. حضرت امام خمینی در چهل حیث خود می‌فرمایند: چیزی را که از دین نیست و خدا نگفته است، باید آن را از شیطان حساب کرد نه اینکه آن را به حساب کمال نفس و تقوا گذاشت؛ اگر از کمال تقوا و احتیاط در دین است چه شده که بسیاری از این وسواسی‌های بی‌جا در جاهایی که احتیاط لازم است و خوب می‌باشد احتیاط نمی‌کنند؟! آیا تاکنون کسی را سراغ دارید راجع به اموال وسواسی باشد؟ تاکنون کدام وسواسی عوضِ یک مرتبه زکات و یا خمس چند مرتبه داده است؟[5] بنابر این احتیاط و وسواس بی‌مورد در هیچ کاری پسندیده نیست و انسان باید در تمام کارهای خود خداوند را در نظر داشته باشد و هر چه را که دین به آن امر کرده و یا از آن نهی کرده است انجام دهد و خود را گرفتار وساوس و القائات شیطانی نکند.

[1] - مظاهری ، حسین ، کاوشی نو در اخلاق اسلامی ، ترجمه محمد رضا آژیر ، محمود ابوالقاسمی ، تهران ، موسسه نشر و تحقیقات ذکر ، چاپ اول ، 1388هش ، ص253
[2] - امام خمینی ، چهل حدیث ، تهران ، موسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی ، چاپ بیست دوّم ، 1379هش ، ص399
[3] - محمدی ری شهری ، محمد ، میزان الحکمه، قم ، دار الحدیث ، (ویرایش دوم) ، ج13 ، حدیث21696
[4] - وحیدی ، محمد ، احکام آبها ، تهران ، انتشارات دفتر تبلیغات اسلامی ، چاپ اول ، 1369 هش ، ص170
[5] - امام خمینی ، چهل حدیث ، ص402