ارزش معنوی صدقه

 یکی از آموزه‌های دستوری قرآن،صدقه است. در بسیاری از روایات، صدقه با دو اثر جذب منفعت و دفع بلا مورد تأكید قرار گرفته است.

از این‌رو صدقه دادن در هر روز به ویژه برای دفع بلا و رفع گرفتاری‌ها به عنوان مستحب معرفی شده و از مؤمنان خواسته شده تا با صدقه دادن خود را بیمه كنند. فرموده‌اند: شخصى از مال فراوان و بسیار خود، صد هزار دینار صدقه می‌دهد، و دیگرى از تمام دارایى خود که دو درهم است یک درهم صدقه می‌دهد که غیر از آنها هیچ ندارد، پس همین یک درهم از آن صد هزار بهتر و برتر است». آیا این روایت معتبر است؟ دلیل آن چیست؟ یعنی با این‌که یک درهم نسبت به صدهزار درهم بسیار ناچیز است، باز ارزشش نزد خدا به دلیل ایثار شخص بیشتر است؟ ارزش صدقه نزد خدا به مقدار صدقه است، یا این‌که شخص چه کسری از اموال خود را بخشیده است؟ در ارزش‌گذاری یک عمل، عوامل بسیاری دخالت دارند؛ مانند اخلاص، کمیت، سختی عمل و... بنابراین اگرچه کمیت و مقدار عمل نیز در ارزش‌گذاری اعمال دخالت دارد، امّا بدون شک میزان و ارزش واقعی بر اساس اخلاص و پاکی خود عمل است.خداوند می‌فرماید: آن‌کس که مرگ و حیات را آفرید تا شما را بیازماید که کدام یک از شما بهتر عمل مى‌‌‌کنید، و او شکست ‌‌ناپذیر و بخشنده است.[1]همین‌طور اگرچه مقدار صدقه مهم است، اما با توجه به آیاتی از قرآن، نسبت صدقه به کل دارایی نیز از معیارهای مهم برای ارزش‌گذاری صدقه است:الف. آنهایى که از مؤمنان اطاعت کار، در صدقاتشان عیب‌جویى می‌‌کنند، و کسانى را که (براى انفاق در راه خدا) جز به مقدار (ناچیز) توانایى خود دسترسى ندارند، مسخره می‌‌نمایند، خدا آنها را مسخره می‌‌کند (و کیفر استهزا کنندگان را به آنها می‌‌دهد) و براى آنها عذاب دردناکى است.[2]ب. آنان که امکانات وسیعى دارند، باید از امکانات وسیع خود انفاق کنند و آنها که تنگدستند، از آنچه خدا به آنها داده انفاق نمایند، خداوند هیچ‌کس را جز به مقدار توانایى‌ای که به او داده تکلیف نمی‌کند، خداوند به زودى بعد از سختی‌ها آسانى قرار می‌‌دهد. [3]  همچنین پیامبر اسلام (صلی الله علیه ‌و آله) فرمود: بهترین صدقات بذل مال نمودن مرد فقیر است‌.[4] لذا گفته شد سخى‌‌ترین مردم آن کسى است که با نداشتن چیزى،‌ بخشش کند.بر این اساس معیارهای متعددی برای وزن اعمال وجود دارد که برخی بر برخی دیگر مقدم هستند.بله، اگر دو مورد از هر جهت مانند میزان اخلاص و میزان سرمایه در یک اندازه باشند، حتماً مقدار انفاق، میزان برتری است، امّا اگر دو نفر یکی با سرمایه چند میلیاردی و دیگری با سرمایه یک میلیونی هر کدام نیم میلیون در راه خدا انفاق کردند روشن است ارزش انفاق کسی که یک میلیون سرمایه دارد از ارزش انفاق کسی که چند میلیارد سرمایه دارد بیشتر است؛ چون گذشت و ایثار این فرد بیشتر از آن سرمایه دار است. 

  ارزش صدقه

در روایات صدقه به عنوان امری مستحب چنان مورد تأكید قرار گرفته است كه می‌توان آن را در زمره مستحبات مؤكد برشمرد. «امام صادق (علیه السلام) فرمود: برای شیطان هیچ چیز از صدقه دادن مؤمن گران تر نیست. و صدقه قبل از آن كه به دست بنده برسد، در دست پروردگار متعال قرار می‌گیرد.» (وسایل الشیعه، ج9، ص406) آن حضرت(علیه السلام) در بیان ارزش و اهمیت صدقه دادن به این نكته اشاره می‌كند كه صدقه از چیزهایی است كه خداوند خود به طور مستقیم آن را از بنده می‌پذیرد و پیش از آن كه دست سائل به آن برسد در دستان خداوند قرار می‌گیرد. در یكی از فرمایش‌های آن حضرت(علیه السلام) آمده است كه: «خدای متعال چیزی را خلق نكرد مگر آن كه برای آن نگاهبانی است كه آن را نگه می‌دارد، مگر صدقه كه خدای متعال خودش آن را نگه می‌دارد و پدرم وقتی صدقه می‌داد، آن را در دست سائل قرار می‌داد، پس آن را از وی می‌گرفت و می‌بوسید و می‌بویید، سپس آن را به سائل برمی‌گرداند.» این مضمون در روایات دیگر هم وارد شده و شخص باید بداند كه صدقه در دست چه كسی قرار می‌گیرد؛ از این رو نه تنها منت‌گذاری و تكبر هنگام صدقه دادن امری ناپسند شمرده شده، بلكه هرگونه آزار و منت‌گذاری در واقع، منت نهادن بر خداوند بلندمرتبه است. بنابراین انسان می‌بایست همواره مواظبت نماید تا مبادا آزار و منتی از سوی وی واقع شود؛ زیرا تواضع و فروتنی از سوی صدقه دهنده به معنای خضوع نسبت به پروردگار است. در روایات آمده است كه هر كس صبح صدقه بدهد، از بلاهای آسمانی در آن روز مصون می‌ماند و اگر در اول شب صدقه دهد، از بلاهای آسمانی در آن شب در امان می‌ماند، و اگر كسی خانواده مسلمانی را كفایت نماید، گرسنگی شان را رفع نماید، بدن آنها را بپوشاند و آبروی آنها را حفظ كند، از هفتاد حج برتر است. امام باقر از علی بن ابیطالب- علیهما السلام- نقل می‌كند كه: آن حضرت فرمود: روزی یك دینار انفاق كردم، رسول خدا(صلی الله علیه و آله)- به من فرمود: آیا نمی‌دانی كه صدقه مؤمن از دستش بیرون نمی‌رود، تا آنكه از دهان هفتاد شیطان آزاد گردد (همه گویند: نده!) و در دست سائل قرار نگیرد، تا نخست در دست خدای بزرگ قرار گیرد، آیا خداوند چنین آیه ای نفرموده: آیا ندانسته اند كه این فقط خداست كه توبه را از بندگانش می‌پذیرد و صدقات را می‌گیرد. (بحارالانوار، ج96، ص.127)

پی نوشت‌ها:

[1] ملک، 12.

[2]. توبه، 79.

[3] طلاق، 7.

[4]. «أفضل الصدقة جهد المقل»‌، کراجکى‌، ابو الفتح، معدن الجواهر، ص 22، تهران، مرتضوى‌، چاپ اول، 1394ق‌.