توسعه نیافتگی

كلمات كليدي : توسعه نيافتگي، ادغام اقتصادي، كشاورزي، سرمايه داري، استعمار

توسعه‌نیافتگی حالت یا وضع توسعۀ اقتصادی در یک ناحیه یا کشور است که وسایل ضروری برای رشد اولیه را ندارد و نسبت بالایی از منابع آن باید به کارهای کشاورزی تخصیص یابد. مسأله اساسی در این مرحله از توسعۀ اقتصادی این است که حدّ بالایی از سطح قابل دست‌یابی به مقدار تولید سرانه وجود ندارد. این محدودیت از این واقعیت برخاسته است که امکانات بالقوّۀ ناشی از علم جدید و منابع، اساسا یا موجود نیستند و یا با قاعده و نظم به کار نمی‌افتند.

واژه توسعه‌نیافته که در مورد بعضی کشورها به کار می‌رود، مانند مفهوم توسعه، فرآیندی چند بعدی است و مشخصات آن عبارتند از: میزان بالای رشد جمعیت، پایین بودن سطح زندگی، تفوّق بخش کشاورزی بر صنعت، ساختارهای سنّتی کشاورزی و ایلاتی، اختلافات قومی، سرمایۀ کم، فقدان پس‌انداز، اشتغال ناکافی، سوء تغذیه، وضع بد بهداشت و مسکن، ضعف قابلیت تولید یا بهره‌وری.

توسعه‌نیافتگی پدیده‌ای است که در بستر تاریخ شکل می‌گیرد؛ از این رو، برای مطالعه و درک این پدیده، بررسی و تجزیه و تحلیل ریشه‌های تاریخی آن ضروری است. توسعه‌نیافتگی تنها به معنای فقدان توسعه نیست و نیز پدیده‌ای نیست که زاده درون جامعه توسعه نیافته باشد؛ بلکه در اثر ادغام اقتصادهای طبیعی در روند توسعۀ سرمایه‌داری در سطح جهانی به وجود آمده است.

تبدیل اقتصادهای طبیعی به اقتصادهای توسعه نیافته، در اثر توسعۀ سرمایه‌داری در مقیاس جهانی است. توسعه‌نیافتگی در اصل از رخنۀ شیوۀ سرمایه‌داری به سود یک اقلیت ممتاز سیاسی، اقتصادی و اجتماعی به درون جوامعی ناشی می‌شود که براثر نظام‌های اجتماعی کم‌پیشرفته خویش، زنگ زده و فرسوده می‌باشند.

توسعه نیافتگی پدیده‌ای است که هم‌زمان با گسترش استعمار ملل جهان سوّم، توسط کشورهای پیشرفته صنعتی معاصر پا به عرصه وجود گذاشت. توسعه‌نیافتگی را نمی‌توان به منزلۀ مرحله‌ای از توسعه‌ توصیف کرد؛ چون روندی است که در تاریخ روابط اقتصادی کشورهای صنعتی و جوامع سنّتی پیدا شده است و پیش از توسعۀ سرمایه‌داری و استعمار، توسعه نیافتگی و توسعه یافتگی وجود نداشت؛ بلکه جوامع در مرحله‌ای از کم توسعگی قرار داشتند.

نظریه‌پردازان توسعه، عوامل توسعه نیافتگی را به دو دسته عوامل درونی و بیرونی تقسیم می‌کنند که عبارتند از:

الف‌- عومل درونی:

1- رشد بی‌رویه جمعیت

2- محدودیت‌های نیروی انسانی ماهر

3- محدودیت‌های ذاتی و ساختی

4- موانع فرهنگی

5- عدم کارایی در استفاده از کمک‌های تکنیکی کشورهای توسعه یافته

6- بی‌توجهی به أمر تحقیقات و پژوهش‌های علمی و تکنولوژیک

7- کمبود امکانات مالی، سرمایه و تخصّص

8- عدم کار‌آیی دولت‌ها

ب‌- عوامل بیرونی:

1-رابطه استعماری

2-انقلاب صنعتی

3-برخورد تاریخی

4- تجارت جهانی