تحقیق

تحقیق در لغت به معنای تصدیق کردن و درست دانستن، به کنه مطلب رسیدن و واقع چیزی را به دست آوردن و نیز به معنای رسیدگی و وارسی کردن است. در عرفان، تحقیق از مقامات سلوک و نهایات آن است.

"خواجه عبدالله انصاری" در منازل‌ السائرین تحقیق را در بخش نهایات منازل عرفانی، پس از باب بقا و قبل از باب تلبیس، آورده و آیۀ 26 سورۀ بقره را ناظر به این مقام دانسته است. در این آیه حضرت ابراهیم (ع) از خداوند می‌خواهد که چگونگی زنده کردن مردگان را به او نشان دهد، و خداوند می‌فرماید: «مگر ایمان نیاورده‌ای؟» و او می‌گوید چرا، ولی می‌خواهم اطمینان قلبی بیابم. خواجه یکی از معانی تحقیق را یقین و اطمینان قلبی می‌داند و نیز پاک گردانیدن متعلقات در سه مرتبه (از حق، با حق، در حق) می‌داند.

- در مرتبۀ اول انسان باید هر آن‌چه از صفات دارد پاک گرداند تا همه از آنِ حق شود؛ یعنی علم و دیگر صفاتی که انسان به خویش نسبت می‌داد، در مقام تحقیق به حق منتسب می‌شود؛ زیرا در مقام بقای بعد از فنا آن علم و صفات از سالک فانی می‌شود و در حق باقی می‌گردد. در این مرتبه علم و دیگر صفات سالک، در برابر علم و صفات حق ظهوری ندارد.

- مرتبۀ دوم آن است که شهود سالک با شهود حق معارضه و منازعه نکند؛ یعنی شهودی که سالک قبل از فنا به خود نسبت می‌داد، در حال بقا به حق منتسب می‌گردد و از شائبه شهود سالک پاک می‌شود.

- مرتبۀ سوم آن است که آثار وجودی سالک، که مخلوق و حادث است، به قدمت حق‌تعالی نزدیک نشود و بر آن سبقت نگیرد. اگر حال بقای بعد از فنا در سالک تحقق یابد، به حقیقتِ حق‌تعالی نیز حق شهادت می‌دهد نه سالک، و شائبۀ خلق در میان نیست.

"عبدالرزاق کاشی" می‌گوید که تحقیق، رؤیت حق‌تعالی است در اسمای او. چنین رؤیتی مانع از آن نیست که سالک، خلق را ببیند؛ لذا محقق، در هنگام شهود حق، از خلق، و به دیدن خلق از حق محجوب نیست.

"ابن‌عربی" می‌گوید: تحقیق مقامی است که شبهه و شک در آن راه ندارد و صاحب چنین مقامی، محقق است و حق، چشم و گوش و دست و پا و تمام قوای او می‌شود و تمام اعمال او به حق و در حق و برای حق می‌گردد. این گفتۀ ابن‌عربی، مضمون حدیث قدسی معروفی است که اغلب عرفا در سخنان خویش آورده‌اند که خداوند می‌فرماید:

بندۀ من با نوافل به من نزدیک می‌شود تا این‌که دوست می‌دارمش، آن‌گاه گوش وی می‌شوم که بدان می‌شنود و چشم وی که بدان می‌بیند و دست وی که بدان می‌گیرد و پای وی که بدان راه می‌رود...

در کنار اصطلاح تحقیق اصطلاح تحقق نیز در متون عرفانی آمده است، اما تفاوت چندانی میان آنها دیده نمی‌شود.

نزد صوفیان و عارفان، محقّق به کسی گفته می‌شود که به مقام تحقیق نایل شده باشد.

"شیخ محمود شبستری"، محقق را عارف کاملی می‌داند که حقیقت اشیا چنان‌که باید و شاید بر او کشف شده است و به عین‌العیان، نه با استدلال و برهان، می‌بیند که غیر از وجود واحد مطلق، موجود دیگری نیست.