توحيد افعالی و تفكر قارونی

يکي از مباحث لطيف قرآني، توحيد فعل است. خيلي از مردم در اين بخش گرفتار شرک هستند که ظلم عظيم است و خود نيز چه بسا نمي دانند.(لقمان، آيه 13) از نظر قرآن بسياري از اهل ايمان نيز به همين شرک خفي و اخفي گرفتار هستند: وَمَا يُوْمِنُ اَکْثَرُهُمْ بِاللَّهِ إِلَّا وَهُمْ مُشْرِکُونَ؛ و بيشترشان به خدا ايمان نمي آورند جز اينکه با او چيزي را شريک مي گيرند. (بقره، آيه 106)

به تعبير امام حسن عسکري(ع) شرک داراي مراتبي است که گاه اصلاً ديده نمي شود. چنانکه فرمودند: الإشْراکُ فِي النّاسِ اَخفي مِنْ دَبيبِ النَّملِ عَليَ المَسْحِ الاَسودِ في اللّيلَة المُظلِمَةِ؛ شرک ورزي در مردم، پنهان تر از حرکت مورچه بر روي سنگ سياه در شب تاريک است. (موسوعه سيره اهل البيت عليهم السلام، ج34، ص 133)

کساني که معتقدند اگر فلاني نبود کارم پيش نمي رفت يا مي گويند اول خدا، دوم شما؛ گرفتار چنين شرکي هستند. بدتر از آن کساني هستند که گمان مي کنند کتابي که نوشته‌اند يا سخنراني يا اختراع و ابتکاري که داشته اند، کار خودشان بوده است. اين همان تفکر قاروني است که خدا در دو آيه آن را نقد و ابطال کرده است. قارون مي گفت: إِنَّمَا اُوتِيتُهُ عَلَي عِلْمٍ عِنْدِي؛ هر چه دارم صرفاً از علم خودم است.(قصص، آيه 78). بسياري از مردم نيز اين باور را دارند: إِذَا خَوَّلْنَاهُ نِعْمَةً مِنَّا قَالَ إِنَّمَا اُوتِيتُهُ عَلَي عِلْمٍ؛ هنگامي که به او نعمتي از خودمان می‌دهيم، مي گويد: جز اين نيست که آن را به علم خودم به دست آوردم.(زمر، آيه 49)

در حالي که هر چه انسان از اصل وجود و نعمت هاي ديگر دارد، عنايت الهي است: وَمَا بِکُمْ مِنْ نِعْمَةٍ فَمِنَ اللَّهِ؛ هر چه داريد از خدا است.(نحل، آيه 53)

از نظر قرآن، حتي اعمال انساني، فعل الهي است؛ زيرا انسان هر کاري از نشست و برخاست مثلاً دارد، به حول و قوه الهي است: بحول الله و قوته اقوم و اقعد.

براين اساس خدا مي فرمايد: خَلَقَکُمْ وَ مَا تَعْمَلُونَ؛ و خدا شما را آفريد و هر آن چيزي که شما عمل مي کنيد و انجام مي دهيد.(صافات، آيه 96) پس اعمال انساني از آفريده هاي الهي است نه عمل خود شخص. از همين روست که خدا، مثلاً کشتي را که ساخته بشر است به خودش نسبت مي دهد و مي فرمايد: لَهُ الْجَوَارِ الْمُنشَآتُ فِي الْبَحْرِ کَالْاَعْلَامِ؛ براي خداست کشتي بادبان دار بلند جاري در دريا، همچون کوه هاي بلند نشانه دار.(الرحمن، آيه 24)

البته اين بدان معنا نيست که انسان مجبور است و نبايد پاسخگوي اعمال خودش باشد؛ بلکه به اين معنا است که هر کاري که انسان با اختيار خود انجام مي دهد، به نعمت الهي و قوت و حول خداوندي است. پس فکر نکنيد که خودتان قوت و قدرتي داريد و مي توانيد تحويل و تحولاتي را داشته باشيد و اوضاع را تغيير دهيد و کاري را انجام دهيد که بي حول و قدرت الهي باشد.

روزنامه كيهان، شماره 21806 به تاريخ 10/10/96، صفحه 6 (معارف)