کم گویی بجا

قال رسول الله(ص): «مَن رأي موضع كلامه مِن عمله قَلّ كلامه الّا فيما يعنيه»
رسول اكرم (ص) فرمودند:هركس سخنش را از كردارش بداند، سخن گفتنش كم مي‎شود؛ مگر درباره آنچه برايش سودمند است.(اصول كافي، باب الصمت و حفظ اللسان، حديث 19)
کم‌گوییِ به‌جا

زبان از نعمت‎های بزرگ الهی است که عظمت و فایده آن برکسی پوشیده نیست. منشأ بسیاری از خیرات و برکات و همچنین پل رسیدن به قرب الهی است؛ به‌عبارت دیگر بسیاری از منش‎های پسندیده اخلاقی از زبان نشأت می‎گیرد؛ اما اگر همین عضو از فطرت پاک الهی فاصله گیرد، می‎تواند ابزار بسیاری از گناهان مثل تهمت، دروغ، غیبت و سخن‎چینی باشد؛ پس بر عاقل لازم است که مراقب زبان خود باشد و از فتنه آن غافل نماند. زبان در حجم از دیگر اعضای بدن بسیار کوچکتر، اما در مقام عصیان و اطاعت خداوند متعال از همه‎ی اعضا بزرگتر است. اگر عنان این عضو رها شود آدمی را به خسران و هلاکت گرفتار می‌نماید؛ بنابراین لازم است پیوسته تحت حکم عقل و شرع باشد.[1] از امام صادق(ع) نقل شده است که فرمودند: روزی نیست جز آنکه هر عضوی از اعضای تن در برابر زبان فروتنی کند، و بگوید: تو را به خدا سوگند مبادا به سبب تو عذاب ببینم.[2]
زبان بسیار سر بر باد داده است زبان، سر را عدوّی خانه زاد است
از آنچه گفته شد، معلوم می‎شود که خاموشی با وجود سهولت، از نافع‎ترین چیزهاست؛ ضمن اینکه کم‌گویی نسبت به سخنان بی‌عیب مشکل است.[3]
از فواید کم‎گویی مصونيت از بدزبانى و ناسزاگويى و واداشتن به تفکر در مورد گفته‎های خویش است؛ به‌همین جهت صاحب این خُلق، هر سخنی را در هرجایی بر زبان جاری نمی‎کند؛ به‌عبارت دیگر فرد کم‌گو زبان را در پس عقل نهاده و گفته‎ها را از فیلتر عقل می‎گذراند. امير مؤمنان(ع) خطاب به امام حسن(ع) مى‏فرمايد:
وَ تَلافيكَ ما فَرَطَ مِنْ صَمْتِكَ ايْسَرُ مِنْ ادْراكِكَ مافاتَ مِنْ مَنْطِقِكَ وَ حِفْظِ ما فِى الْوِعاءِ بِشَدِّ الْوِكاءِ ... وَالْمَرْءُ احْفَظُ لِسِرِّهِ وَ رُبَّ ساعٍ فيما يَضُرُّهُ مَنْ اكْثَرَ اهْجَرَ
به‏دست آوردن و جبران چيزى كه به‌دليل سكوت از دسته رفته، آسان‏تر از دريافتنى است كه با سخن گفتن از دست رفته است؛ زيرا سخن تا زمانى كه نگفته باشى در اختيار تو است و چون گفتى تو در اختيار آنى؛ پس خاموشى بهتر از پرگويى است و نگهدارى چيزى كه در ظرف است به استوارى بند آن است، اگر بند مشك سست باشد، آب مى‏ريزد و از بين مى‏رود.[4]
تأمل کنان در خطا و صواب
به از ژاژ خایان حاضر جواب
البته سكوت، غیر از کم‌گویی است. سکوت نسبت به حرف‎هاى لغو، بى‎محتوا و دشنام، پسنديده است. ولی نسبت به كلام حكمت‎آميز و سخن حق، پسنديده نيست؛ به‎خصوص اگر حقى ناحق شود يا آبروى كسى در خطر باشد، يا كسى مورد ستم قرار گيرد. در حدیث فوق نیز به این جنبه اهمیت داده شده است و سکوت مطلق را نمی‎پذیرد. به قول سعدى:
چو مى‏بينى كه نابينا و چاه است
اگر خاموش بنشينى گناه است
از امام سجاد سؤال شد که سکوت بهتر است یا سخن گفتن؟ حضرت فرمود: هریک از این دو آفاتی دارند، در صورتی‌که هر دو عاری از آفت باشد، سخن گفتن بهتر است. گفتند: چگونه سخن گفتن بهتر است؟ فرمود: خدای عزوجل انبیا و اوصیا را مبعوث کرد تا سخن بگویند، نه آنکه ساکت باشند و هیچ کسی با سکوت مستحق بهشت و مستوجب دوستی خدا نمی‎شود و کسی به‌وسیله سکوت از آتش و غضب خداوند در امان و محفوظ نمی‎شود، همه اینها با سخن میسّر می‎شوند. من نمی‎توانم ماه را با خورشید مقایسه کنم، تو اگر بخواهی فضیلت سکوت را بیان کنی، از کلام استفاده می‎کنی، در حالی‎که فضیلت کلام را نمی‎توان با سکوت بیان کرد.[5]

[1] . شبر، عبدالله؛ اخلاق، ترجمه محمدرضا جباران، قم، هجرت، چاپ سیزدهم، ص223.
[2] . کلینی، ابوجعفر محمد بن یعقوب؛ الکافی، تهران، دارالکتب الاسلامیه، باب الصمت و حفظ اللسان، حدیث12.
[3] . نراقی، ملااحمد؛ معراج‎السعاده، قم، قائم آل محمد، چاپ هفتم، ص470.
[4] . فیض‌الاسلام، علینقی؛ ترجمه و شرح نهج‌البلاغه، تهران، فیض‌الاسلام، چاپ دهم، نامه31، ص930.
[5] . شبر، عبدالله؛ پیشین، ص226.