نويسنده: محمدمهدی رشادتی*
امام صادق(ع) فرمود: حسن الظن اصله من حسن ايمان المرء و سلامه صدره.
حسن ظن و گمان نيک از ايمان خوب و قلب سالم ناشي مي شود. به طوري که به هر چيزي مي نگرد جز خوبي و خير نمي بيند. زيرا خداوند در ذات و فطرت بشر ويژگي ها و صفاتي مانند «حيا، امانت، صيانت، صداقت» نهاده است که مقتضاي آنها حسن ظن داشتن و خوش گماني به همه عالم از جمله رفتار و اعمال انسان هاست. (مصباح الشريعه ص 515)
مثلاً اگر احتمال مي دهيم عمل فلان کس خوب است، اما آن را بدبينانه نگاه کنيم، در اين حالت گويي دچار بي حيايي شده ايم و يا مثلاً اگر فقط صفات زشت کسي را ببينيم و از ديدن صفات خوب او چشم پوشي کنيم، در اين حالت، گويي خيانت در امانت کرده ايم.
پيامبر(ص) فرمود: نسبت به برادران مؤمن خود خوش گمان باشيد. زيرا خوش گماني موجب صفاي دل و پاکي شما خواهد شد. برعکس سوءظن کدورت دل و تيرگي باطن را درپي دارد.
حمل بر صحت تا هفتاد محمل
ابي بن کعب از دانشمندان بزرگ مي گويد: اگر رفتار و صفت ناخوشايندي در برادرتان ديديد بايد تا هفتاد بار هم که شده آن را توجيه کرده و حمل به صحت کنيد و اگر نتوانستيد خود را به خاطر بدگماني سرزنش نماييد. (همان ص 517)
درباره اينکه قضاوت و نگاه و نظر ما نسبت به مردم چگونه بايد باشد، توجه به اين نکات ضروري است:
1) گاهي قضاوت و نظر درباره اعمال و رفتار ظاهري افراد است. در اين حالت، اولا: بايد سعي کنيم چشم عيب بين نداشته باشيم. علي(ع) فرمود: آن کس که به عيب خود توجه کند، از توجه به عيب ديگران باز مي ماند. (نهج البلاغه، حکمت 349) ثانيا: اگر در کسي عيبي و نقصي مشاهده کرديم، بايد سعي کنيم آن را به بهترين وجه ممکن تفسير و توجيه کنيم. و اگر نتوانستيم براي آن عذري پيدا کنيم، بايد برايش عذر بتراشيم. رسول خدا(ص) فرمود: براي گفتار و کردار برادرت عذر پيدا کن و اگر نيافتي، عذر بتراش.
اميرالمؤمنين(ع) فرمود: رفتار برادرت را به بهترين شکل توجيه و تعبير کن. (ميزان الحکمه ج 2 ص 636-637)
ثالثا: چنانچه نتوانستيم براي رفتارها عذر بياوريم، نهايتا در صورت لزوم از روش امر به معروف و نهي از منکر استفاده مي کنيم.
2) گاهي قضاوت و نگاه ما درباره باطن و نيت مردم است. بر اساس تعاليم ديني، اولا: بايد اين گونه بينديشيم که ذات و باطن همه مردم خوب است. همان طور که امام صادق(ع) فرمود: خداوند در نهاد و فطرت انسان ها جلوه هايي از اسما و صفات خويش را به وديعت گذاشته است. مانند حيا، صداقت، حقيقت طلبي و... بنابراين صرف نظر از عوامل بيروني و شرايط محيطي، همه آدميان فطرتا خوب و سالمند.
ثانياً: هنگامي که خودمان را با ديگران مقايسه مي کنيم از اين جهت که کداميک باتقواتر و مقرب تر پيش خدا هستيم، بايد ديگران را بهتر و باتقواتر بدانيم و احتمال نجات و سعادتمندي ابدي آنان را بيشتر از خود بدانيم. امام کاظم(ع) فرمود: عقل انسان کامل نمي شود مگر به چند ويژگي از جمله: اول اينکه همه مردم را بهتر از خود بداند. در ثاني خود را از همه بدتر و پست تر بشمار آورد. (تحف العقول ص 409)
نقل مي کنند: پيامبر(ص) در مسجد معتکف بودند. زني آمد و مدتي با او سخن گفت و بعد برخاست که برود، پيامبر(ص) هم با او به راه افتاد.
در اين هنگام دو نفر از انصار که از کنار آن حضرت عبور مي کردند، سلام کردند و گذشتند. رسول خدا(ص) آنها را صدا زد و فرمود: اين زن صفيه همسر من است. آن دو گفتند: اي رسول خدا(ص) مگر ما شک داشتيم؟ فرمود: شيطان مثل خون وارد وجود انسان مي شود. ترسيدم شيطان بر شما وارد شود و شما بدگمان شويد.(هزار و يک حکايت اخلاقي ص 486)
روزنامه كيهان، شماره 21126 به تاريخ 18/5/94، صفحه 6 (معارف)