پرهیز از تکلّف

قال علی(ع): «شَرُ الإخوَانِ مَن تُکُلِّفَ لَهُ» (نهج البلاغه، حکمت479)

ساده‌زیستی و پرهیز از تکلّفات بی‌جا و بی‌مورد، یکی از مسائلی است که توجّه ویژه‌ای در روایات به آن شده است. در سیره پیامبر عظیم‌الشأن اسلام(ص) وارد شده، که یکی از ویژگی‌های حضرت این بود که ساده و بی‌تکلّف زندگی می‌کرد، ساده و بی‌تکلّف سخن می‌گفت و ساده و بی‌تکلّف غذا می‌خورد. پیامبر(ص) در عین اینکه مقیّد بود همیشه پاکیزه، نظیف، مرتّب و معطّر باشد، بسیار ساده و بی‌تکلّف لباس می‌پوشید؛ یکی از اصول زندگی آن حضرت، سادگی و پرهیز از تکلّف بود. تردیدی نیست که زندگی، دارای اصول و حدودی است که انسان باید آنها را رعایت کند؛ ولی انسان نباید با یک سلسله حدود و قیود و تکلّفات بی‌مورد، زندگی را بر خود و دیگران سخت و دشوار کند؛ انسان در زندگی باید همواره جانب اعتدال را نگه دارد.

با این همه برخی از مردم، جانب افراط را و برخی دیگر جانب تفریط را در پیش می‌گیرند. عده‌ای چنان پشت پا به قیود و حدود زده‌اند که یکباره نسبت به همه چیز بی‌قید و لاابالی شده و تنبلی و بی‌کاری را شعار خود قرار داده‌اند؛ در مقابل، برخی دیگر خود را در میان آداب و رسوم و عادات بی‌جا و بی‌مورد، محبوس کرده‌اند. هزارها قید برای غذا خوردن و هزارها قید برای لباس پوشیدن و هزارها قید برای رفت و آمدها، پذیرایی‌ها، مهمانی‌ها، عروسی‌ها و مسافرت‌ها ساخته و به‌راستی زندگی را برای خود سخت و دشوار ساخته‌اند، به طوری که همه زندگی آنها را تکلّفات دست و پاگیر فرا گرفته است.[1] آنها نه تنها زندگی را برای خود سخت و دشوار می‌سازند، بلکه دوستان و اطرافیانشان را نیز به تکلّف و سختی می‌اندازند. در روایتی وارد شده که شخصی به حضرت علی(ع) عرض کرد: یا امیرالمؤمنین به منزل من تشریف بیاورید. حضرت علی(ع) در جواب فرمودند: به این شرط می‌آیم که هرچه در خانه‌ات داری از من دریغ نکنی و برای خریدن چیزی از بیرون، خود را به مشقّت نیندازی.[2] در این روایت حضرت آن شخص را برای میهمانی دادن از اینکه خود را به سختی و تکلّف بیندازد بازداشته است. در روایت دیگری در این باره از امام رضا(ع) این‌گونه نقل شده که:

مردی امیرالمؤمنین(ع) را به میهمانی دعوت کرد. حضرت فرمودند: می‌پذیرم به شرط این که سه قول به من بدهی. عرض کرد: چه قولی ای امیرالمؤمنین؟ فرمود: از بیرون چیزی برای من تهیه نکنی، آن‌چه را در خانه داری از من دریغ نکنی و در حقّ زن و بچّه‌ات اجحاف ننمایی. [یعنی این‌که در حق آنها ستم روانداری و آنها را به سختی و تکلّف نیندازی] عرض کرد: قبول می‌کنم ای امیرالمؤمنین. پس علی بن ابی طالب(ع) دعوت او را پذیرفت.[3]

اسلام با تکلّفات بی‌مورد، نه تنها در میهمانی دادن، بلکه در تمام مسائل زندگی مخالف است. گاهی بر اثر همین تکلّفات بی‌مورد، دوستان و اطرافیان انسان دل آزرده می‌شوند و در معاشرت با ما احساس راحتی نمی‌کنند. امام صادق(ع) می‌فرمایند:

«أثقَلُ إخوَانِی علیَّ مَن یَتَکَلَّفُ لِی وَ أتَحَفَظُّ مِنهُ وَ أخَفَّهُم عَلی قَلبِی مَن أکُونُ مَعَهُم کَمَا أکُونُ وَحدِی»[4]

سنگین‌ترین دوستان من کسی است که به‌خاطر من خودش را به مشقّت و تکلف بیندازد. من از معاشرت با چنین دوستانی، خودم را حفظ می‌کنم و سبک‌ترین دوستان بر قلب من کسی است که وقتی با آنها هستم مثل اینکه خودم به تنهایی هستم [یعنی اینکه وقتی با آنها هستم، احساس بیگانه بودن ندارم].

[1]. مطهری، مرتضی؛ حکمتها و اندرزها، تهران، صدرا، 1379، چاپ یازدهم، ص101.
[2]. محمدی ری شهری، محمد؛ میزان‌الحکمه، قم، دارالحدیث، ویرایش دوم، ج6، حدیث 11278، ص452.
[3]. همان، حدیث 11281، ص452.
[4]. محدث نوری، میرزاحسین؛ مستدرک‌الوسائل، قم، آل‌البیت، 1408هق، ج 9، ص155.