تناسب

كلمات كليدي : تناسب، مناسبت، تناسق، اتساق

تناسب یا مناسبت در لغت به معنی هم شکلی و نزدیک به هم بودن است و در اصطلاح علوم قرآن، ربط دهنده بین آیات را گویند. از تناسب گاه با تعابیر تناسق و اتساق نیز یاد شده است. در کتاب « الاتقان فی علوم القرآن» چنین آمده است:

«مناسبت در لغت به معنی همگونی و نزدیک به هم بودن است و در آیات و مانند آنها به معنایی بر می‌گردد که میانشان ربط ایجاد می‌کند. این رابط یا عام است یا خاص، عقلی است یا حسی یا تلازم ذهنی، مانند: سبب و مسبب، علت و معلول، نظایر، اضداد و چیزهای دیگری از این قبیل»

علم مناسبات قرآن دانشی است که بدان وسیله، علل چگونگی ترتیب یافتن اجزای قرآن باز شناخته می‌شوند. همین علت‌هاست که گویای اسرار بلاغی قرآن در هم‌ساز آمدن معانی آن با حال مخاطبان به شمار می‌روند. بر این اساس ، علم مناسبات در نهایت درجه ظرافت قرار دارد و خویشاوندی و رابطه آن با دانش تفسیر هم‌چون رابطه‌ای است که میان علم بیان و علم نحو وجود دارد.

ضرورت پرداختن به علم تناسب

1ـ پاسخ به نظریه‌ای که قرآن را کتابی از هم گسسته و درهم ریخته معرفی کرده است. غالب مستشرقان و برخی از دانشمندان اسلامی معتقدند قرآن، مجموعه‌ای پراکنده است که رشته مطالب آن از هم پاره شده است. اینان در اثبات نظریه خویش عمدتاً به اجتهادی بودن ترتیب آیات و شیوه بیانی قرآن نظر دارند که در آن برخی تکرارها قابل مشاهده است و گاه در میان آیات مربوط به یک موضوع خاص ناگهاین مسأله دیگری روئیده و به دنبال آن مجدداً موضوع نخستین از سرگرفته شده است.

در این دیدگاه آنچه به وضوح دیدنی است، تنزل دادن کلام آسمانی قرآن به سطحی پایین‌تر از سخنان معمولی بشری است که به هیچ روی نمی‌توان نشانه‌ای از اعجاز را در چگونگی نظم گرفتن مطالب آن جستجو نمود.

2ـ پاسخ به عموم مفسران اهل تسنن که به هنگام مواجهه با آیاتی که بیانگر اصول عقیدتی تشیع‌اند (آیات تبلیغ ، اکمال دین، تطهیر و ولایت) از شأن نزولهای زیادی که در مورد آنها در لابلای متون حدیث و تفسیر آمده است، دست بر می‌دارند و در اثبات صحت برداشت خود به سیاق آیات قبل و بعد استناد جسته و آنها را بدون ارتباط با عقاید امامیه جلوه داده‌اند.

فواید علم تناسب

توجه به ارتباط آیات و مجموعه نگری در تفسیر قرآن، فواید سازنده و ارزنده‌ای در بردارد که می‌تواند در درک و دریافت معانی بلند این کتاب آسمانی بسیار حائز اهمیت باشد. این فایده‌ها در عنوانهای زیر خلاصه می‌شود:

1ـ دست‌یابی به لطایفی در تفسیر آیات: مفسران قرآن کریم با در نظر گرفتن اصل بنیادین انسجام و هماهنگی آیات، به معانی گرانباری دست یافته‌اند که بدون توجه بدان اصل، امکان دسترسی به آنها وجود نداشت. این حقایق گران‌سنگ در سایه ژرف‌نگری در ارتباط صدر و ذیل ایه، انسجام دو آیه همجوار و هم بافت و به طور کلی هماهنگی و هم سیاقی گروه آیات یک سوره بدست می‌آیند.

2ـ تاکید بر اعجاز قرآن : فخر رازی به هنگام تفسیر آیه 285 سوره بقره می‌نویسد:

«با ژرف اندیشی در نظم شگرف و ترتیب بدیع سوره بقره، دانسته می‌شود که همان‌گونه که قرآن از جنبه فصاحت الفاظ و ارجمندی معانی‌اش معجزه است، همچنین از جهت چگونگی ترتیب و تألیف معجزه بشمار می‌آید و چه بسا منظور آنان که گفته‌اند: قرآن به لحاظ اسلوب آن معجزه است، بیان همین نکته باشد.»