توكل داشته باشيم

توكل، همان دلبستگی و اعتماد كامل به پروردگار است كه پس از كمال معرفت حاصل می‌شود، زيرا آدمی هر اندازه خدا را بهتر بشناسد و از قدرت و حكمت او بيشتر آگاه شود، توكل و دلبستگی او به آن ذات بی‌همتا بيشتر می‌شود. همچنين، توكل آن است كه از آنچه در دست مردم است، مأيوس باشی. پس هرگاه بنده به چنين معرفتی دست يابد، كارش را تنها برای خدا انجام می‌دهد و جز خدا در كسی امید نمی‌بندد. پس، اين است معنای توكل. اين معنا از توكل آثاری با خود به همراه دارد كه می‌توان به موارد زير اشاره كرد: ۱) آرامش روحی و روانی، از ميان آن كسان كه پس از زخم ‌خوردن باز هم فرمان خدا و رسولش را اجابت كردند، آنان كه نيكوكار باشند و از خداى بترسند، پاداشی بزرگ دارند (آل‌عمران/ ۱۷۲). ۲) از ديگر آثار آن می‌توان به افزايش انگيزه و حركت و تحرك اشاره كرد؛ زيرا شخصی كه خداوند خالق و پروردگار هستی را به عنوان تكيه‌گاه و پشتوانه خويش می‌بيند، بی‌هيچ ترسی از آينده و نرسيدن به مقصد و مقصود و اندوهی از گذشته گام برمی‌دارد و می‌داند كه به هدف خواهد رسيد و اگر به ظاهر به امری نرسيد در حقيقت به چيز ديگری دست يافته كه از مقصد و مقصود مهم‌تر است و آن ارتباط تنگاتنگ با خدا و تقرب و نزديكی به اوست. از اين رو اشخاص متوكل، دارای اعتماد به نفس بيشتر برای اقدام و كار هستند و هرگز خسته نمی‌شوند و از راهی كه می‌روند بازنمی‌گردند و كوتاه نمی‌آيند (اعراف آيات ۸۸ و ۸۹ و يونس آيات ۸۴ و ۸۶). ۳) از صفات ايشان می‌توان به پايداری اشاره كرد، به گونه‌ای كه در برابر شكست‌ها كوتاه نمی‌آيند و هرگاه دچار شكستی شدند با گام‌های استوارتر حركت خويش را از سر می‌گيرند (آل‌عمران آيات ۱۲۱ و ۱۲۲ و ۱۷۲ و ۱۷۳). ۴) آنان در كارهای خويش از امدادهای غيبی خداوند بهره‌مند می‌شوند و خداوند از جايی كه اميد و روزنه‌ای به آن نبود به ايشان ياری می‌رساند (آل‌عمران آيه ۱۶۰ و مائده آيه ۱۱ و انفال آيات ۶۲ و ۶۴). ۵) انسان متوكل از فضل خدا و محبت او بهره‌مند می‌شود و چون كارهايش مبتنی بر خلوص و اخلاص است، رضايت و خشنودی خدا را نيز به دست می‌آورد. ۶) در هر حال، پيروزی از آن او خواهد بود، چه به ظاهر شكست بخورد و چه پيروز شود چون به رضای خدا عمل كرده است و لذا موفق و پيروز خواهد بود (آل‌عمران آيات ۱۲۲ و ۱۲۳ و انفال آيات ۴۸ و ۴۹). ۷) از ديگر آثار توكل و اعتماد به نفس اسلامی و قرآنی می‌توان به شجاعت و شهامت در برابر مخالفان و دشمنان (يونس آيات ۷۱ و ۸۳)، صبر در برابر شكست‌ها و اذيت و آزار‌ها و مقاومت‌ها اشاره کرد. ۸) سلامت روحی و روانی و جانی در دنيا و آخرت (آل‌عمران آيات ۱۷۳ و ۱۷۴) و برخورداری از روحيه بالا (آل‌عمران/ آيه ۱۲۲) از موارد دیگر است؛ زيرا خداوند را كفيل خود می‌داند و همه امور خويش از ريز و درشت را به او تفويض و واگذار كرده است (آل‌عمران/ آيه ۱۷۳) ابراهيم آيه ۱۲ و نحل آيات ۴۱ و ۴۲). از امام رضا (ع) پرسيدند: حد توكل چيست؟ حضرت فرمودند: اينكه با وجود خدا از هيچ كس نترسی (جهاد النفس، ح ۲۹۲). و اينكه: «هر كه بر خداوند توكل كند، خداوند به تنهايی او را بس است» (طلاق: ۳).

حقيقت توكل

حقيقت امر در مسأله توكل، اين است كه به كرسى نشستن اراده انسان و دست يافتن به هدف و مقصد در اين عالم (كه عالم ماده است) احتياج به اسبابى طبيعى و اسبابى روحى دارد و چنان نيست كه اسباب طبيعى تمام تأثير را داشته باشد، پس اگر انسان بخواهد وارد در امرى شود كه بسيار مورد اهتمام او است و همه اسباب طبيعى آن را كه نيازمند به آن اسباب است فراهم كند و با اين حال به هدف خود نرسد، قطعاً اسباب روحى و معنوى (كه گفتيم دخالت دارند) تمام نبوده و همين تمام نبودن آن اسباب نگذاشته است كه وى به هدف خود برسد، مثلاً اراده‌‌اش سست بوده، يا مى‌‌ترسيده يا اندوه و غم مانعش شده يا شدت عمل يا حرص يا سفاهت به خرج داده يا سوءظن داشته يا چيز ديگرى از اين قبيل مانع به هدف رسيدنش شده است و اين‌گونه امور بسيار مهم و عمومى است و اگر همين انسان در هنگام ورود در آن امر، به خدا توكل كند در حقيقت به سببى متصل شده كه شكست‌‌ناپذير است، سببى است فوق هر سبب ديگر و در نتيجه تمسك به چنين سببى، اراده‌اش نيز قوى مى‌‌شود، ديگر هيچ يك از اسباب ناسازگار روحى، بر اراده او غالب نمى‌آيد و همين است موفقيت و سعادت (ترجمه الميزان، ج‌۴، ص: ۱۰۲).