غفلت

غفلت

قال علی(ع): «وَیْلٌ لِمَنْ غَلَبَتْ عَلَیْهِ الْغَفْلَةُ فَنَسِیَ الرِّحْلَةَ وَ لَمْ یَسْتَعِدَّ»(تصنیف غرر الحکم و درر الکلم ، حدیث2656)

در علم اخلاق غفلت به عنوان مانع و بیداری به عنوان شرط لازم برای تهذیب نفس و سیر و سلوک شمرده شده، در سیر و سلوک و خود سازی، انسان باید توجه کند که ناقص است و باید کامل شود و مسافر است و به  زاد و توشه و راهنما نیاز دارد و بدون تردید کسی که غافل باشد و نداند که مسافر است در جای خود می‌ماند و از حرکت باز می‌ایستد. سعدی می‌گوید:

حرم در پیش است و حرامی در پس    اگر رفتی، بُردی و اگر خُفتی مُردی

کسی که عازم سفر است اگر نداند که مسافر است و حرامی و راهزنان در کمین او هستند قطعاً گرفتار راهزنان خواهد شد. شیطان صریحاً اعلام کرده که در کمین انسان نشسته است تا انسان را از راه مستقیم به در کند و او را گمراه سازد.[1] اگر انسان علم داشته باشد که مسافر است قهراً به فکر حرکت است و در نتیجه به فکر زاد و توشه‌ی مطابق با مسیر و مقصد خواهد بود.[2] در مناجات شعبانیه نیز درباره بیداری از خواب غفلت آمده است:

«إِلَهِی لَمْ یَکُنْ لِی حَوْلٌ فَأَنْتَقِلَ بِهِ عَنْ مَعْصِیَتِکَ إِلاّ فِی وَقْتٍ أَیْقَظْتَنِی لِمَحَبَّتِکَ فَکَمَا أَرَدْتَ أَنْ أَکُونَ کُنْتُ فَشَکَرْتُکَ بِإِدْخَالِی فِی کَرَمِکَ وَ لِتَطْهِیرِ قَلْبِی مِنْ أَوْسَاخِ الْغَفْلَة»[3]

خدایا من غافل بودم و هیچ توفیق حرکت نداشتم مگر آنگاه که تو مرا بیدار کردی؛ اما برای این بیداری تلاش و کوشش لازم است. از مناجات شعبانیه استفاده می‌شود که غفلت چرک جان آدمی است. امام در این دعا می‌فرماید: خدایا تو را شکر می‌کنیم که دلهایمان را از چرک غفلت پاک کردی. البته این تعبیر کنایه نیست. بعضی خیال می‌کنند که تعبیر از فضیلت و رذیلت اخلاقی به طهارت و وَسَخ [چرک] کنایه و مجاز است، اما این خیالی باطل است؛ زیرا انسان علاوه بر ظاهر، دارای باطنی است که در روز قیامت این باطن‌ها ظهور می‌کند. در قیامت برخی نورانی، سفید رو و رو سفید و برخی سیه رو و رو سیاه و چرکین هستند و غسلین (چرکابه) که غذای جهنمیّان است از همین غفلت‌ها نشأت می‌گیرد؛ منشأ هر آفتی که از بیرون دامنگیر ما می‌شود غفلت درون ما است و گرنه اگر انسان در درون خود دارای اعتقاد و توجّه باشد هیچ آسیبی به او نمی‌رسد.[4] از همین رو در روایات به شدت انسان، از غفلت باز داشته شده و غفلت، سر آغاز و عنوان هر بدبختی و نحسی معرفی شده است. حضرت علی(ع) در این باره می‌فرمایند:

«الْغَفْلَةُ ضَلالُ النُّفُوسِ وَ عُنْوَانُ النُّحُوسِ»[5]

غفلت گمراهی نفوس و سرآغاز هر گونه پلیدی و نحسی است.