پیامدهای فرهنگی و اجتماعی مهاجرت روستا – شهری

مهاجرت روستا، فرهنگ و آداب اجتماعي

نسرین علوی زادگان

پدیده مهاجرت روستا شهری، یک پدیدة اجتماعی - فرهنگی و اقتصادی است که نتیجه مجموعه ای پیچیده از عوامل اجتماعی روان شناختی، اقتصادی و سیاسی است. فرایند مهاجرت نه تنها بر حجم و رشد جمعیت یک جامعه تاثیر می‌گذارد، بلکه تغییراتی قابل ملاحظه در ساخت و توزیع جمعیت ایجاد می‌کند. مهاجرت‌های‌روستا - شهری باعث افزایش تعداد مردان جوان در شهرهای بزرگ شده و تعادل نسبت مردان و زنان را در دو منطقه شهری و روستایی بر هم زده است.با توجه به اینکه جوانان بیشتر از هر گروه سنی دیگر تن به مهاجرت می‌دهند، این موضوع در بلند مدت برای جوامع روستایی حائز اهمیت خواهد بود؛ چرا که با مهاجرت آنان، تولید نسل در جوامع روستایی کاهش می‌یابد و به دنبال آن جمعیت پویا در روستاها کاهش می‌یابد و تولید محصول و اقتصاد رو ستایی نیز کاسته می‌شود و همچنین از نظر اجتماعی و فرهنگی نیز روستاها دچار ایستایی می‌شوند.

امروزه با توجه به اینکه سهم جمعیت شهری و روستایی برعکس شده است و نسبت قابل توجهی از جمعیت شهرها را مهاجرین روستایی تشکیل می‌دهند ، می‌توان به اهمیت موضوع مهاجرت‌های‌روستا - شهری پی برد؛ یعنی مهاجران جمعیتی که تا سه دهه قبل جزء جمعیت مولّد کشور به حساب می‌آمد اکنون به صورت خیل عظیم افراد مشغول به کار هستند یا در مشاغل کاذبی مانند دستفروشی و واسطه گری مشغول می‌باشند.

وقتی فرهنگ‌های‌ مختلف با آداب و رسوم و هنجارهای متفاوت از نقاط مختلف در یک نقطه جمع شود و انواع هنجارها حاکم باشد، در نتیجه هر فرد یا گروه به یک نوع هنجار رفتار می‌کند و هنگامی که اشخاص محیطشان عوض شود، دیگر هیچ احساسی نسبت به پایبندی به اصول و هنجارها در خود حس نمی‌کنند و در نتیجه هرج و مرج و آشفتگی رخ می‌دهد. نتیجه نهایی مهاجرت از روستا به شهر و از بخش تولید به بخش خدمات، رشد مسائل آنومیک در جامعه است. پرداختن به پیامدهای مهاجرت جوانان به صورت جداگانه به مناطق شهری یا روستایی کاری خطا است؛ بنابراین، پیامدها در مبدا و مقصد بررسی شده که ممکن است در مبدا آثاری مثبت بر جای بگذارد، اما در مقصد آثار و عواقب آن ضرورتا مثبت نخواهد بود. در اینجا جهت شناخت پیامدهای مهاجرت‌های‌روستا شهری بر مهاجران نسل جوان، در دو حوزه اجتماعی و فرهنگی به بررسی هر یک به صورت پیامد مثبت و منفی پرداخته شده است. یکی از تفاوت‌های‌محیط شهری نسبت به محیط روستایی، اختلاف زیاد خدمات شهری مانند بهداشت، درمان، آموزش و تاسیساتی مانند آب، برق، گاز، مراکز تفریحی و غیره می‌باشد. بدیهی است روند مهاجرت‌ها روستا شهری عمدتاً تحت تاثیر امکانات زیستی و رفاهی در روستاها و جاذبه‌های ‌اجتماعی فرهنگی و اقتصادی شهرها می‌باشد و در مواردی سیاستگذاری‌های‌نادرست آن را تشدید می‌کند.

در واقع بعد از عامل اقتصادی، عامل اجتماعی و نداشتن امکانات رفاهی نظیر: بهداشت و ... عامل موثر در مهاجرت‌های‌ روستا شهری می‌باشد با توجه به اینکه جوانان، گروه اصلی مهاجران هستند، پیامدهای اجتماعی مهاجرت آنان به صورتی حادتر نمود خواهد یافت، چراکه روحیه تنوع طلبی جوان از طرفی و هویت طلبی از طرف دیگر، پیامدهای اجتماعی را تشدید خواهد کرد. وقتی جوان روستایی به شهر می‌آید در اثر همنشینی و رفت آمد با شهروندان آگاهی او افزایش یافته و جوان از حقوق و مطالبات خود آگاه شده و همین آگاهی منجر به بی اعتمادی و عدم پایبندی به تعهدات شهروندی و حتی در مواردی خرابکاری شده است. از طرف دیگر با جدا شدن جوان از خانواده، حامی خود که والدین باشند را از دست می‌دهد و با توجه به عدم نظارت والدین بر اعمال او و کاهش اقتدار والدین جوان، پیامد‌های‌حاد اجتماعی بروز خواهد کرد.

همچنین با وجود خرده فرهنگ‌های‌ متفاوت در داخل اجتماعات شهری و ضعف اعتقادات و کنترل‌های‌غیر رسمی، انحرافات اجتماعی افزایش خواهد یافت. بررسی ها نشان می‌دهد که پیامدهای اجتماعی - فرهنگی مهاجرت بسیار بیشتر خواهد بود و دارای دو بعد مثبت و منفی است. مهم ترین پیامد مثبت مهاجرت روستا - شهری را می‌توان در سهولت و آسایش در زندگی، دسترسی بهتر به وضعیت بهداشتی، بهبود عادات غذایی، گذران اوقات فراغت و امید به زندگی بیان کرد . جوانان روستا در پی یافتن زندگی بهتر مهاجرت از روستا به شهر را آغاز می‌کنند و تحرک اجتماعی باعث بالابردن ظرفیت‌های‌گوناگون اجتماعی در میان آنها خواهد شد. جوانان با فرار از هنجارهای سنتی موجود در روستا می‌خواهند که به استقلال فردی و آزادی انتخاب برسند و از تنهایی و انزوای اجتماعی در محیط‌های‌روستایی همراه با کار فیزیکی سخت و مداوم نجات پیدا کنند و جهت یافتن منزلت اجتماعی و کسب احترام و تفریحات محرک، شهرها را انتخاب می‌کنند؛ اما تحقیقات نشان می‌دهد این نوع مهاجرت ها پیامدهای منفی اجتماعی را نیز برای جوانان و شهرها به همراه خواهد داشت؛ از جمله می‌توان به فقدان یکپارچگی اجتماعی و گسترش ناهنجاری‌های‌ اجتماعی در شهرها اشاره کرد. مهاجرت جوانان از روستا به شهر، باعث برهم خوردن ساختار جمعیتی در شهرها و روستاها شده و ترکیب سنی و جنسی جمعیت را از تعادل خارج کرده است، از سویی دیگر سالخورده سازی روستاها باعث شده که امکان ازدواج دختران در روستا از بین برود. تفاوت بین نسلی در روستاها باعث ایجاد شکاف بین والدین و جوان شده، به طوری که جوان محیط روستا را دارای هنجارها و مراسم سنتی می‌بیند و بر ضد آن شورش کرده، دست به مهاجرت می‌زند و در این بین قطع ارتباط با خانواده و از دست دادن امنی، خود باعث گرایش جوان به سمت اعتیاد، فساد اخلاقی، دزدی، سرقت و مزاحمت‌های‌ناموسی و ... می‌شود یا در شهر احساس غریبه بودن و بیگانگی می‌کند و به انزوای اجتماعی گرایش می‌یابد.‌مهم ترین پیامد فرهنگی مهاجرت روستا - شهری جوانان بهبود وضعیت سواد وسطح علمی و آگاهی آنها می‌باشد، شهرها با داشتن امکانات آموزشی بهتر و بیشتر باعث شکوفایی استعدادها و نبوغ جوانان روستایی شده است. از دیگر پیامدها می‌توان به بهبود اوقات فراغت، وجود کتابخانه‌هایی متعدد در شهرها و مکان‌های ‌فرهنگی افزایش تعامل فرهنگی و تغییر در شیوه لباس پوشیدن و حرف زدن را بیان کرد.از پیامدهای فرهنگی منفی مهاجرت می‌توان چنین بیان نمود که در اثر مهاجرت جوانان، نقش خانواده در انتقال مبانی ارزشی و دینی و ملی به فرزندان کاهش می‌یابد و جامعه انتقال وظایف تربیتی را بر عهده می‌گیرد و با توجه به اینکه هویت فردی در مرد و زن جوان هنوز شکل نگرفته است، زمینه ها و بستر تعارضات و نیز نفوذ فرهنگ بیگانه به هویت دینی و ملی جوانان ایجاد شده و در صورت ضعف بنیادهای مذهبی جوانی و عدم شکل گیری هویت فردی تاثیر پذیری جوان، الگوهای ضد فرهنگی و ضددینی تقویت شده و این مرحله آغازین گسترش مشکلات اخلاقی، فساد و بی بند و باری در شهرها و جوانان مهاجر خواهد بود.