نويسنده: منصور خليل پور
سياست خارجی نظام ولايی، دارای اصولی تغييرناپذير و ثابتی است که از جمله آنها اصل تهديد و ارعاب دشمن است که از آن به اصل بازدارندگی نيز تعبير می شود. اصل بازدارندگی يا تهديد از آن رو در سياست خارجی بسيار مهم و اساسی است که نظام و امت اسلامی بدون پرداخت کم ترين هزينه جانی، با رعب و تهديد می توانند دشمن را در سر جای خود بنشاند.
بازدارندگی و نصرت با رعب و تهديد
تهديد، به معنای ترسانيدن (الصّحاح، ج 2، ص 556، «هدد».) و به لرزه درآوردن با وعيد است.( مفردات الفاظ قرآن کريم، ص 834 ، «هدد».) واژه «هدد» در اصل به معنای صدای وحشت زا همچون صدای ريختن ديوار و صدای گام های شديد محکم لرزه افکن است. کسی که تهديد می کند، ترس و وحشت را در جان مخاطب می افکند و شنونده را به لرزه در می‌آورد.
در زبان عربی و فرهنگ قرآنی، واژگان ديگری چون انذار برای ترساندن به کار رفته است؛ اما فرق ظريفی ميان اين واژگان است و آن اينکه در انذار، اخبار و ابلاغ همراه با بيم و ترسانيدن از چيزی است كه فرصت برای پرهيز و احتراز از آن وجود دارد، (مجمع البيان، ج 1 - 2، ص 126)، ولی تهديد اعمّ از آن است؛ پس ممکن است که شخص فرصتی برای پرهيز و يا فرار نداشته باشد.
پس تهديد در لغت «قصد ابراز شده برای صدمه، يا آسيب رسانی يا ديگر اقدامات خصمانه عليه کسی يا گروه يا ملتی است.»
تهديد در اصطلاح سياسی عبارت است از وضعيتی که در آن، خطر يا آسيب جدی، ارزش‌های اساسی و حياتی ملتی را مورد هدف قرار می دهد.
خداوند نسبت به دشمنان خويش هم وعيد می دهد و هم انذار می کند و هم تهديد. پيامبران و اوليای الهی و رهبران نظام اسلامی نيز، از اين ابزارها برای بازدارندگی و تغيير رويه و شيوه دشمن بهره می گيرند.
در آيات قرآن از واژه های «تربّص»، «مرصاد»، «وعيد» و جمله هايی همانند «لئن لم تنته لارجمنّك»، «ويل لكلّ افّاك»، «لاقعدنّ لهم صراطك»، «فبشّرهم بعذاب اليم» و «لهم سوء الدّار» برای اين مفهوم از تهديد استفاده شده است.
انواع و اقسام تهديد
تهديد همانند هر حرکت و فعلی از نظر شدت و شيوه های اجرايی در اشکال و انواع گوناگونی و از نظر فراگيری و عدم آن، دارای اقسامی است. از اين رو، تهديد محدود به يک نوع يا قسم نيست، بلکه دارای اقسام و انواع چندی است. از جمله مهمترين آنها عبارت است:
1- تهديد عمومی: تهديد عمومی عبارت است از وضعيتی که در آن مناسبات اجتماعی بين افراد، نهادهای مدنی و بوروکراسی دولتی، از ظهور، توسعه و نهادينه شدن فسادهای مختلف احتمالی صيانت نشده، در نتيجه شاهد کاهش ضريب امنيت افراد جامعه از ناحيه عملکرد ساير بازيگران درون جامعه هستيم؛
2- تهديد امنيتی: به وضعيت هايی اطلاق می شود که موجوديت يک سيستم و نظام سياسی را نشانه رفته باشد. در واقع تفاوت آن با تهديدات عمومی در اين نکته نهفته است که تهديدات امنيتی با موجوديت و بقای يک نظام سياسی مرتبط است؛ در حالی که تهديدات عمومی از چنين ويژگی برخوردار نيست؛
3- تهديد سخت: تهديد سخت با دو مؤلفه خشونتآميز بودن در روش اقدام و سخت‌افزاری در پيامد اقدام، شناخته و تعريف می شود. تهديدات سخت اغلب با ابزارها و تجهيزات مرگبار انجام شده و نتيجه آن تخريب، انهدام، کشتار و وحشت آفرينی است؛
4- تهديد نرم: تهديد نرم برخلاف تهديد سخت فاقد رفتار خشونت آميز در روش و نرم‌افزاری بودن در پيامد است.
البته همانگونه که ملاحظه می شود تعريف تهديد سخت و نرم معطوف به جنس تهديد نيست، بلکه با ملاک قراردادن منبع، روش، ابزار و پيامد اقدام، به تفکيک تهديد سخت از نرم پرداخته است. از همين رو، چنين تفسير و تقسيم بندی از تهديد از ناحيه محققان ديگر مورد نقد قرار گرفته است؛ اما بايد توجه داشت که می توان تهديد را براساس هر يک از ملاک ها يعنی منبع، روش، ابزار، پيامد وسعت و مانند آنها دسته بندی کرد.
به سخن ديگر، حقيقت تهديد، ماهيتی از جنس نرم دارد و تأثير تهديد بر احساسات، عواطف، ذهن و قلوب مخاطب، شنونده و تهديده شونده است. پس اگر از تهديد سخت سخن به ميان می آيد، فراهم آوری ابزارهای فيزيکی همچون جنگ افزارها و به نمايش گذاشتن آنها در قالب جنگ نرم روانی است؛ چنان که بهره گيری از ديگر شيوه ها و ابزارها نيز به همين هدف انجام می شود. توضيح بيشتر اين مطلب در ادامه می آيد.
تهديد ابزار برتر در جنگ نرم
با نگاهی به عناصر اصلی تهديد، بايد توجه داشت که تهديد، در حوزه جنگ سخت معنا نمی يابد، بلکه در ساختار جنگ نرم تعريف و تبيين می شود؛ زيرا اگر ابزارهای جنگی از هر نوعی فراهم می آيد، هدف از آن استفاده از آنها به شکل واقعی نيست، بلکه ايجاد رعب و ارهاب در دل دشمنان است که خود عامل بازدارندگی است. خداوند در قرآن می فرمايد: «و هر چه در توان داريد از نيرو و اسبهای آماده بسيج كنيد تا با اين تداركات دشمن خدا و دشمن خودتان و دشمنان ديگری را جز ايشان كه شما نمی شناسيدشان و خدا آنان را می شناسد بترسانيد؛ و هر چيزی در راه خدا خرج كنيد، پاداشش به خود شما بازگردانيده می شود؛ و بر شما ستم نخواهد رفت.» (انفال، آيه۶۰)
در اين آيه فراهم آوری تجهيزات و نفرات کارآمد در سطح استطاعت و فراهم آوری نيروی نيازمند در راستای «ارهاب» و ايجاد ترس در دشمنان مطرح شده است و لزوماً به معنای به کارگيری آن نيست؛ در حقيقت نقش بازدارندگی در ايجاد قوت و نيروی نظامی مثلاً بيشتر مدنظر قرار گرفته است که در حوزه جنگ نرم تعريف می شود.
«تهديد نرم مجموعه اقداماتی است که باعث دگرگونی هويت فرهنگی و الگوهای رفتاری مورد قبول يک نظام سياسی شود.» «تهديد نرم» نوعی سلطه در ابعاد سه گانه حکومت، اقتصاد و فرهنگ است، که از طريق استحاله و تغيير الگوهای رفتاری ايجاد شده در اين حوزه‌ها، نمادها و الگوهای نظام سلطه جايگزين آن می شود. با اين نگرش، تمامی تحولاتی که موجب شود تا اهداف و ارزش های حياتی يک نظام سياسی به خطر افتد، يا باعث ايجاد تغيير و دگرگونی اساسی در عوامل تعيين کننده هويت ملی و دينی کشور شود، «تهديد نرم» به شمار می آيد. در تهديد نرم، دشمن بدون هيچ منازعه و لشکرکشی فيزيکی، اراده خود را بر ملتی ديگر تحميل و آن را در ابعاد گوناگون با روش های نرم افزاری اجرا می کند.
تغييرات حاصل از تهديد نرم، درونی، آرام، ذهنی و تدريجی است و ملت هدف، خود به اختيار و اراده، مسيری را انتخاب می کند که دشمن خواسته است. همدلی و همراهی مورد هدف با دشمن نهايت سلطه نرم است. اين تهديد همراه با آرامش و خالی از روش های فيزيکی و با استفاده از ابزارهای تبليغات، رسانه، احزاب، تشکل های صنفی و قشری و شيوه القا و اقناع انجام می پذيرد.
از مجموع مباحث مربوط به مفهوم شناسی تهديد چند نتيجه می توان استنباط کرد:
الف. گاهی اوقات در مطالعات امنيتی ميان تهديد يا منبع تهديد اختلاط صورت می گيرد؛ در حالی که تهديدات فی نفسه از يک جنس است. بر اين اساس همه تهديدات اعم از آنچه که نرم يا سخت خوانده می شود، دارای هويتی اجتماعی و در نتيجه تهديد نرم محسوب می‌شود و نرم بودن يک تهديد يک تلقی از حيات تهديد است، نه يک گونه از تهديد.
ب. تهديدات با توانايی يک بازيگر مرتبط است. قوت و توانايی، جوهره اصلی يک تهديد را شکل می دهد. به اين دليل که برحسب تعريف ارائه شده، تهديد زمانی ادراک می شود، که منافع تهديد شونده مورد مخاطره قرار گيرد. از همين رو جنس تهديد، قابليت انفکاک به سخت و نرم را ندارد، بلکه همه تهديدات چه با ابزار سخت يا نرم، تنها با ادراکات و احساسات سروکار داشته و دارای ماهيتی نرم است.
ج. همان طوری که قدرت چه با منابع سخت و چه نرم اعمال شود، به معنای تأثيرگذاری بر انديشه، عواطف و اراده و سرانجام به تسليم کشاندن حريف است. لذا نقطه مشترک همه تهديدات، تحميل اراده به نيروی مقابل است. تفاوت های تهديدات، در به کارگيری روش ها، ابزارها و منابع است. تهديد می تواند با تأکيد بر توان فيزيکی همچون لشکرکشی، اشغال خاکريز و سرزمين، نابودی و کشتن انسان ها و ويران کردن مراکز اقتصادی اجرا شود؛ يا می‌تواند با تکيه بر روش های سياسی، روانی و شيوه های غيرخشونت آميز و با به کارگيری قدرت نرم برای تأثيرگذاری بر اراده حريف و نيروی مقابل انجام گيرد.
بی ترديد اگر فکر، اراده و قدرت روحی حريف تسخير شود، کاربرد قدرت سخت و لشکرکشی ضرورتی نخواهد داشت. از همين رو، توجه در دنيای معاصر بيش از گذشته به تهديد نرم معطوف شده، زيرا کاربرد تهديد نرم به راحتی قابليت شکستن مقاومت ملت ها و نظام های سياسی را پيش از عمليات نظامی دارد يا برای سرعت بخشيدن در اهداف عمليات نظامی، اقتصادی و سياسی از تهديد نرم به منظور سلب اراده و انگيزه نبرد در نخبگان يک کشور، مردم و نيروهای مسلح بهره می گيرند و عملاً خاکريزهای دفاعی کشور بدون خونريزی سقوط می کند.
با نگاهی گذرا به مفهوم تهديد به سادگی و آسانی می توان دريافت که تهديد اصولاً در ذات خويش در قالب جنگ نرم و جنگ روانی شکل می گيرد؛ زيرا تهديد ايجاد رعب و ترس در روان دشمن است تا در شرايط انفعالی قرار گرفته و بدون هزينه جانی و مالی سنگين، عقب‌نشينی کرده يا حتی سرزمين و اهداف مورد نظر را واگذارد يا به عنوان بازدارنده از هر گونه عمل نظامی از سوی دشمن جلوگيری کند.
خداوند به مؤمنان يادآور می شود دشمنان با همه قوت و توانی که دارند، در برابر تهديد الهی و ايجاد رعبی که می کند، ناتوان هستند و می توان به سادگی بزرگترين دشمنان را با ارعاب الهی و ارهاب نظامی و قوای ممکنه به زانو در آورد و فتح جان و سرزمين کرد بی آنکه هزينه ای پرداخت شود. خداوند می فرمايد: اوست كسی كه از ميان اهل كتاب كسانی را كه كفر ورزيدند در نخستين اخراج از مدينه بيرون كرد. گمان نمی کرديد كه بيرون روند؛ و خودشان گمان داشتند كه دژهايشان در برابر خدا مانع آنها خواهد بود؛ ولی خدا از آن جايی كه تصور نمی کردند، بر آنان درآمد و در دلهايشان رعب افكند، به طوری كه خود به دست خود و دست مؤمنان خانه های خود را خراب می کردند. پس ای صاحبان بصيرت، عبرت گيريد. (حشر، آيه 2)
ابزارهای تهديد، ارعاب و ارهاب
خداوند از مؤمنان می خواهد غير از امدادهای غيبی و حمايت های الهی، برای ايجاد رعب در دل دشمنان، از همه قوا و ابزارهای تهديد، ارعاب و ارهاب استفاده کنند تا در مقام بازدارندگی عمل شود و امنيت حفظ گردد. اگر تهديد موجب زوال امنيت و بحران و خطرافکنی در آن می شود، تهديد دشمن می تواند افزون بر زائل کردن امنيت، موجب گريز و عقب‌نشينی و حتی واگذاری امتيازات بسيار شود. البته در طول تاريخ دشمنان از اين حربه به خوبی استفاده کرده اند و بزدلان از مسلمانان را همراه خود ساخته و تحت ولايت خويش در آورده اند تا جايی که امتيازات سنگينی را برای رهايی از تهديد به دشمنان پرداخت کردند که نمونه آن در تعاملات با استکبار جهانی به سرکردگی آمريکای جهان خوار ديده شده است. ترس موهوم يا واقعی، مجوزی برای واگذاری امتيازات از سوی مسلمانان و نظام سياسی اسلامی نيست که اعتمادش بر خدا است.
نظام سياسی ولايی موظف است تا قوای خود را چنان بسيج کند تا نه تنها تهديدزدا باشد، بلکه خود عامل تهديد برای دشمنان شود.(انفال، آيه 60)
در تهديد بايد همه ابزارهايی که موجب ناامنی در حوزه جغرافيايی سياسی، فکری و فرهنگی دشمن می شود، مورد استفاده قرار گيرد. تهديد می تواند نسبت به اموری باشد که امنيت دشمن را به خطر اندازد. تهديد به آوارگی، اسارت، قتل، تبعيد، جنگ، زندان، طرد اجتماعی و مانند آنها می تواند دشمن را از هر گونه اقدامی بازدارد. تهديد می تواند عملی شود و می تواند در همان مقام ارعاب و ترس و ارهاب باقی بماند. همواره «بلند کردن سنگ بهتر از پرتاب آن است؛ زيرا ممکن است به هدف نخورد».
واکنش نظام ولايی نسبت به تهديد دشمنان
همان طوری که نظام سياسی ولايی بايد دشمنان را تهديد کند و در جنگ نرم و روانی، آنان را زمين گير کرده و از حرکت و تحرکات ضد امنيتی بازدارد، همچنين بايد کاری کند تا رفتارهای تهديدآميز آنان را پاسخی درخور دهد. اين واکنش ها می تواند شامل اموری چند باشد که در قرآن بيان شده:
- استقامت: پايداری و استقامت در برابر تهديدهای دشمن وظيفه نظام سياسی ولايی و امت اسلام است. از نظر قرآن، بسياری از اين تهديدها، عملی نمی شود و تنها يک جنگ روانی است؛ اگر امت مقاومت کند و استقامت ورزد، به طور طبيعی سايه تهديد از سر آنان برداشته می شود. خداوند بيان می کند، استقامت بر ايمان، موجب بی تأثير بودن تهديدهای دشمنان است، چنانکه تهديدهای فرعونی اين گونه بی تأثير شد.(اعراف، آيات 122 تا 126) البته بايد توجه داشت که ممکن است در اين ميان برخی هزينه ها داده شود، ولی نسبت به وازدگی و هزينه های آن خيلی کمتر است.(همان؛ طه، آيات 71 تا 73؛ شعراء، آيات 49 و 51)
- بی اعتنايی: از ديگر واکنش های مفيد و سازنده در برابر تهديد دشمنان، بی اعتنايی نسبت به آن است.(انعام، آيات 80 و 81)
- تبری: ابزار تنفر و بيزاری و اعلان انزجار نسبت به تهديدهای دشمن و حتی برخی از رفتارهای برخاسته از تهديد يعنی تهديدات عملی شده، خود بهترين واکنش است که بايد مردم و نظام سياسی ولايی نسبت به دشمنان در سياست خارجی در پيش گيرند.(شعراء، آيات 167 و168)
- توکل: انسان مؤمن بر توحيد فعل است و بر اين اساس فکر و رفتار می کند. بنابراين، امت و نظام سياسی ولايی بايد در برابر تهديد دشمن بر اساس اصل توکل رفتار کرده و با حفظ قوت و شوکت خود اميد به خدا داشته و امور خويش را به خدا واگذار کنند و از او ياری جويند.(آل عمران، آيه 173)
- ذکر و ياد خدا: مردم بايد همواره ياد خدا را در دل داشته باشند که موجب اطمينان و آرامش است و هر گونه اضطراب و ترس را از دل ها می زدايد. از آنجا که تهديد، به حوزه جنگ نرم و جنگ روانی مربوط است و بر احساسات و عواطف تأثير دارد و اذهان و قلوب را درگير می کند، ياد خداوند بهترين عامل آرامش و سکونت و اطمينان بخش است.(يوسف، آيات 32 و 33) خداوند می فرمايد: الَّذِينَ آمَنُوا وَتَطْمَئِنُّ قُلُوبُهُمْ بِذِكْرِ اللَّهِ اَلَا بِذِكْرِ اللَّهِ تَطْمَئِنُّ الْقُلُوبُ؛ همان كسانی كه ايمان آورده اند و دلهايشان به ياد خدا آرام می‌گيرد. آگاه باش كه با ياد خدا دلها آرامش می يابد.(رعد، آيه ۲۸)
- مهرورزی: انسان مؤمن، عاقل و موقعيت شناس است. حق گرايی در کنار واقع بينی به او اين امکان را می دهد تا در شرايط مختلف راهکارهای متفاوتی را در پيش گيرد. از جمله راهکارها در برابر دشمنانی که تهديد می کنند، مهرورزی است؛ زيرا گاهی تأليف قلوب می‌تواند تهديد را به فرصت تبديل کند. البته اين راهکار در هر شرايطی کارايی ندارد به کار گرفته نمی شود، بلکه بر اساس دشمن شناسی و بررسی امکان تغيير در رفتار انجام می‌گيرد.(مريم، آيات 46 و 47)
- اقدام متقابل: از جمله واکنش ها نسبت به تهديد دشمنان، اقدام متقابل و مقابله مثل است که در آيات قرآن به آن توجه داده شده است. البته گاه می توان دشمن را به سرنوشت گذشتگان و تکرار آن تهديد کرد و از سابقه برای لاحقه بهره برد. تهديد به گرفتار شدن دوباره و مجازات و مانند آن ها، يک راه برون رفت از تهديد دشمنان است.(انفال، آيات 70 و 71)
در قرآن واکنش های ديگری در برابر تهديدهای دشمنان بيان شده که اهم آنها موارد پيش گفته است و موارد ديگر نيز در همين چارچوب قابل تبيين و دسته بندی است.
روزنامه كيهان، شماره 21560 به تاريخ 24/11/95، صفحه 8 (معارف)