ارسطو، خیر عمومی و حکومت جمهوری

كلمات كليدي : ارسطو، خير عمومي و حكومت جمهوري

نویسنده:یعقوب نعمتی وروجنی

ارسطو جزء بزرگترین فیلسوفان تاریخ بوده و در بسیاری از حوزه‌های تفکر بشری به نظریه پردازی پرداخته و تاثیر عظیمی بر متفکران پس از خود نهاده است. ارسطو خود مدت بیست سال در آکادمی افلاطون به تحصیل و دانش اندوزی پرداخت و در این مدت توانست از یک دانشجوی تازه وارد به مقام دستیار علمی حکیم بزرگ افلاطون ارتقا پیدا کند. وی تا زمان فوت افلاطون همچنان در آکادمی حضور داشت و پس از درگذشت استاد دیرین خود، راهی جداگانه را در پیش گرفت. آثار متعدد ارسطو در حوزه‌های مختلف طبیعیات، منطق و فلسفیات از چند صد عدد گرفته تا 1000 عنوان برشمرده‌اند.

مهم ترین کتاب ارسطو در حوزه نظریه پردازی سیاسی و حکومتداری، «سیاست» نام دارد. ارسطو در این کتاب، موضوعات مختلف سیاسی را مورد بررسی قرار داده و با توجه به نمونه‌های عینی و موارد موجود، به طبقه بندی حکومت‌ها پرداخته است. کتاب سیاست فی الواقع یکی از بزرگ ترین آثار در حوزه اندیشه سیاسی بوده و به عنوان یک منبع مرجع همواره مورد توجه اندیشه ورزان تفکر و اندیشه سیاسی می‌باشد. از آنجایی که ارسطو روش مشاهده و استقراء را وارد مطالعات و تاملات سیاسی خود نمود، وی را اولین دانشمند علم سیاست نیز می‌دانند.

از نظر ارسطو هدف جامعه سیاسی یا دولت، کمال و سعادت انسانهاست. گرچه دولت را انسان‌ها ایجاد می‌کنند ولی دولت به نوبه خود یک نهاد طبیعی نیز هست و انسان در بیرون از چارچوب دولت، موجودیت انسانی ندارد؛ چرا که خارج از دولت، وی یا موجودی فراتر و یا فروتر از انسان می‌باشد.ارسطو به طور کلی دولت‌ها را به 6 نوع مختلف طبقه بندی می‌کند. با توجه به تعداد حاکمان وی از حکومت یک نفر، عده‌ای معدود و فرمانروایی عده زیاد مردم، یاد می‌کند.

بهترین یا نوع طبیعی حکومت، فرمانروایی یک نفر است که براساس منافع عمومی حکومت کند. آریستوکراسی که پس از پادشاهی قرار دارد، حکومت چندین نفر با توجه به منافع عمومی است و آخرین نوع دولت خوب، پولیتی (جمهوری) و یا حکومت عده ای زیاد با در نظر داشتن منافع عموم مردم جامعه است.

تیرانی، بدترین نوع حکومت است، چرا که دراین حکومت، فقط یک نفر آن هم با توجه به منافع شخصی خود فرمانروایی می‌کند. در الیگارشی، تعدادی معدود از افراد خودخواه در پی منافع خویشتن هستند. پس از اینها دموکراسی یا حکومت افراطی توده مردم قرار دارد. ارسطو با مطالعه انواع حکومت‌های موجود در زمان خود به طبقه بندی و شرح انواع حکومت می‌پردازد و در این میان سعی دارد تا بین نظام‌های سیاسی مطلوب و نامطلوب از دیدگاه خود تمایز قائل شود. وی در کتاب «سیاست» در بحث از انواع و اشکال حکومت‌ها به حکومت جمهوری اشاره می‌کند. وی در مقدمه این کتاب، جمهوری را مشتق از واژه ‌Polis‌ می‌داند که در یونان به معنای قانون اساسی یا نوع حکومت به کار می‌رفته است. ارسطو ‌polis‌ را به معنای جامعه منظم سیاسی می‌داند که دارای ارتباطات بین المللی و صاحب شخصیت جهانی است و سازمان‌های داخلی آن را ‌Demos‌ یا مردم می‌نامند، که دموکراسی نیز از همین ریشه اخذ شده است.‌وی در رساله «سیاست» هنگام بحث از انواع حکومت ها، حکومت جمهوری را نوع پنجم از انواع حکومت ذکر می‌کند ؛ وی می‌نویسد در گذشته از این چهار نوع ( الیگارشی، پادشاهی، دموکراسی و آریستوکراسی ) نوع پنجمی نیز هست که عنوان آن میان همه انواع حکومت مشترک است. ( زیرا آن را پولیتی یا جمهوری می‌نامند ) ولی چون این نوع ‌‌]‌‌ پنجم ‌‌[‌‌ بسیار به ندرت تحقق می‌پذیرد، گاه از دید نویسندگانی که حکومت‌ها را طبقه بندی می‌کنند پوشیده می‌ماند.« به نظر می‌رسد که جمهوری از نظر ارسطو یکی از حکومت‌های خوب محسوب می‌گردد؛ چرا که معیار خوبی حکومت از دید ارسطو، توجه به خیر و منافع عمومی جامعه می‌باشد.