اخلاق کاربردی

كلمات كليدي : اخلاق عملي، معضل اخلاقي، اخلاق حرفه اي، مسائل اخلاقي

نویسنده : احمد دبيري

اخلاق کاربردی که گاهی اخلاق عملی[1] نیز نامیده می‌شود عمدتا در دهه های اخیر از ناحیه متفکرین غربی رایج شده است.[2] تأسیس رشته جدیدى در مطالعات اخلاقى به نام اخلاق کاربردى عمدتا به هدف پاسخ‌گویى به مجموعه مسائل اخلاقى نوپدیدی که عمدتا ناشی از پیشرفتهای علم و فن‌آوری است[3] و مسائل اخلاقی خاص هر یک از عرصه‌هاى اختصاصى زندگى مدرن و حل مؤثر معماها یا همان‌ تعارضات اخلاقى که البته برخى از آنها مانند سقط جنین دیرزمانى دامن‌گیر بشر بوده، صورت گرفته است. البته این رویکرد به اخلاق کاربردى تا حدی در گذشته نیز مورد توجه عالمان اخلاق ‌مسلمان نیز بوده و آنان به عناوینی نظیر اخلاق حکمرانى، اخلاق ‌دانشورى، اخلاق پزشکى و اخلاق محیط زیست توجه داشته‌اند[4]. به بسیاری از موضوعات اخلاق کاربردی در ابواب مختلف کتب اخلاقی عالمان مسلمان پرداخته شده است. در مواردی نیز تالیفات مستقلی در برخی موضوعات انجام گرفته است که از باب نمونه می توان کتاب آداب المتعلمین خواجه نصیر الدین طوسی ( 597- 672) و منیه المرید فی آداب المفید و المستفید نوشته شهید ثانی ( 909-966) در خصوص اخلاق دانشجویی نام برد.

اخلاق کاربردی در حقیقت زیر مجموعه اخلاق هنجاری است. اخلاق کاربردی درصدد است تا کاربرد منظم و منطقی نظریه اخلاقی را در حوزه مسائل اخلاقی خاصی مانند محیط زیست، پزشکی و غیره نشان دهد. امروزه کمتر فعالیتی از فعالیت های انسانی را می‌توان نام برد که به عنوان یکی از شاخه های اخلاق کاربردی مورد بررسی قرار نگرفته باشد. در این اصطلاح درستی و نادرستی کارهای خاصی که در جامعه جنبه کاربردی دارند و عمدتا هم در حوزه مسائل چالش خیز بوده و به عنوان معضل اخلاقی درآمده‌اند به ارزش داوری اخلاقی گذاشته می‌شوند. مثلاً آسان مرگی درست است یا نه؟ اگر من مبتلا شدم به یک بیماری که دو ویژگی دارد. یکی این که عالم پزشکی بگوید که ما در وضع کنونی نمی‌توانیم این بیماری را درمان کنیم و از نظر دانش پزشکی این بیماری از بیماری‌های درمان ناپذیر است. از طرف دیگر این بیماری همراه با درد و رنج بسیار شدید و تحمل‌ناپذیری است. حالا اگر من به دردی با این دو ویژگی مبتلا شدم و از پزشک خواستم که مرا بکشد و راحت کند این آسان مرگی یا کشتن از سر ترحم از لحاظ اخلاقی درست است یا نادرست؟ یا مثلا آیا سقط جنین از نظر اخلاقی کار درستی است؟ اگر بدانیم جنین اگر به دنیا بیاید دارای عیب و نقص جدی‌ای خواهد بود مسئله از نظر اخلاقی چگونه است؟ در دیدگاه رایج اخلاق کاربردی شامل اخلاق حرفه ای نیز هست؛ اخلاق حرفه‌ای به مسایل اخلاقی مشاغل خاص می‌پردازد مانند اخلاق پزشکی، اخلاق تجارت، اخلاق روزنامه‌نگاری و ...[5]

برخی تعاریفی که از اخلاقِ کاربردى ارائه شده است عبارتند از: «کاربرد نظریه‌هاى اخلاقى کلى در مسائل اخلاقى با بى‌طرفى در حل این مسائل». در این تعریف اخلاق کاربردی نوعی از اخلاق هنجاری است که با تطبیق اصول اخلاقی بر مصادیق به نحوی جزیی تر به حل مسائل اخلاقی می‌پردازد. در تعریفی دیگر «هر گونه کاربست انتقادى روش‌هاى فلسفى ‌براى سنجش تصمیمات عملى اخلاقى و مواجهه با مسائل، رفتارها وسیاست‌هاى اخلاقى در حرفه‌ها، تکنولوژى، حکومت وغیره»[6] اخلاق کاربردی نام گرفته است.

یکی از رسالت های اخلاق کاربردی این است که به تحلیل و بررسی ریشه ای مسائل اخلاقی بپردازد و راه تشخیص تکالیف اخلاقی و شیوه تحقق آنها در حوزه‌های خاص زندگی را بررسی کند. به عنوان مثال همه می‌دانند که رشوه دادن و گرفتن از نظر اخلاقی نادرست است اما اگر در موردی راه رسیدن به حقوق شخصی مبتنی بر دادن رشوه باشد ممکن است به راحتی نتوان تشخیص داد که در چنین شرایطی هم رشوه دادن اخلاقا ناپسند و زشت است. اندیشمندانى که در مغرب زمین به اخلاق کاربردى مى‌پردازند، علاوه بر آموزش و انتشارمقالات بعضاً به دوائر دولتى، بیمارستان‌ها، مؤسسات حقوقى، گروه‌هاى‌ پزشکى، شرکت‌هاى تجارى و بنگاه‌هاى مهندسى خدماتِ آموزشی و مشاوره‌اى اخلاقی مى‌دهند.