نویسنده: آیدین تبریزی
آنچه از آیت الله طالقانی به صورت آثار مکتوب از زمان حیات وی باقیمانده است، چند جلد کتاب و شماری مقاله با موضوعات گوناگون در مجلات مختلف آن زمان است.
آثار طالقانی، بالغ بر چندین جلد کتاب و تعدادی مقاله است. از جمله تعدادی مقالات که در کتاب‌های مختلف، از قبیل «بحثی درباره روحانیت و مرجعیت» که مقاله وی با عنوان «تمرکز و عدم تمرکز در مرجعیت» در آن منعکس شده است. کتابهایی که به وسیله خود او یا بعداً به وسیله دیگران تنظیم شده عبارتند از: اسلام و مالکیت، حاشیه بر تنبیه الامه و تنزیه المله نائینی - پرتوی از قرآن - مناره‌ای در کویر و از آزادی تا شهادت.
1- اسلام و مالکیت: آیت الله طالقانی در سال 1322 کتابی را به نام «اسلام و مالکیت» منتشر ساخت. او در این کتاب دربارة آغاز تقسیم کار، تاریخ مالکیت، به وجود آمدن پول و تحولی که در آنها به وجود آمد، مطالبی می‌نویسد. وی مکاتب مختلف اقتصادی غربی را مورد نقد و بررسی قرار می‌دهد و پس از بررسی مکاتب غربی دربارة اقتصاد، از آموزه‌های اسلام بحث می‌نماید.
طالقانی معتقد است که اسلام تنها رقیب مکاتب و مسلکهای غربی است که می‌توان بر اساس آن، نظام ایده آلی استوار ساخت که کژیها و کاستی‌های نظام‌های غربی را نداشته باشد. در کل می‌توان گفت، تلاش طالقانی در این کتاب، این بوده است که به نوعی آشتی و تلفیق میان علم و دین ایجاد نماید.
2- حاشیه بر تنبیه الامه و تنزیه المله: میرزای نائینی، کتاب تنبیه الامه و تنزیه المله را در زمان استبداد صغیر و برای توجیه عقلی و شرعی مشروطیت و جانبداری از این نظام حکومتی نوشته و بر ضرورت وجود قانون اساسی و مجلس قانونگذاری تاکید کرده است. آیت الله طالقانی در سال 1334، این کتاب را به مقدمه، حواشی و توضیحات مناسبی با نام «حکومت از منظر اسلام» منتشر کرد.
دغدغه طالقانی در این کتاب این است که مکانیسم هایی در ساختار حکومتی تعبیه شود تا از ستم و خودکامگی جلوگیری شود. سرانجام، نظر طالقانی به نظام شورایی ختم می‌شود و طالقانی حتی در مقام مرجعیت، به شورا، اعتقاد می‌یابد.
3- پرتوی از قرآن: این مجموعه تفسیری مشتمل بر شش جلد است که چهار جلد اول آن، شامل تفسیر سوره حمد تا آیه 24 سوره نساء است. دو جلد دیگر نیز، تفسیر سوره‌های جزء سی ام را در بر می‌گیرد.
چاپ و نشر کتاب به سال 1342 بر می‌گردد. در حالی که او در آن زمان، در زندان رژیم استبدادی شاه به سر می‌برد.
پرتوی از قرآن، در زمان خود، آن چنان برجستگی داشت که بیشتر علما و فضلای حوزه و دانشگاه از آن استفاده می‌کردند و حتی امام خمینی(ره) به سید مصطفی خمینی توصیه می‌کند که از پرتوی از قرآن طالقانی استفاده کند و از شیوه‌های تفسیر آن بهره گیرد.
4- مناره‌ای در کویر: این کتاب، با این عنوان، تالیف طالقانی نیست. محمد بسته نگار، مجموعه مقالات، نوشته‌ها و سخنرانی‌های طالقانی را از سال 1318، به بعد جمع آوری کرده است و به صورت مجموعه ای به نام «مناره ای در کویر» منتشر می‌کند که تاکنون یک جلد از آن به نام «توحید و استبداد» منتشر شده است.
5- از آزادی تا شهادت: این کتاب نیز، اثر تالیفی آیت الله طالقانی نیست، بلکه مجموعه سخنرانی ها، مقالات، بیانیه‌ها و اطلاعیه‌های طالقانی را از زمان آزادی از زندان 8/9/57 تا 9/6/59 در بر می‌گیرد.
مهم‌ترین فرازهای این کتاب، طرح مسئله شورا در همه ابعاد زندگی و تفسیر نوینی از قرآن کریم با عنوان قرآن در صحنه است. طالقانی بر این اعتقاد بود که هر آن ممکن است فهم انسان از قرآن کریم تغییر و تحول یابد.
از این رو، پس از آزادی از زندان و مشاهده حرکت و نهضت مردمی ایران در سال 1357، او را بر آن داشت که تا با برداشتی جدید و نگاهی دیگر، به قرآن نگاه کند.