زیباترین عمل

قال الله تعالی: «وَ قُلْ لِعِبادِی یَقُولُوا الَّتِی هِیَ أَحْسَنُ»(اسراء/53)

خدای تبارک در قرآن کریم بندگان خود را به بهترین انتخاب دعوت می‌کند و می‌فرماید: همه‌ی دستورات من زیباست، ولی شما از میان آنها زیباترین را انتخاب کنید؛[1] چنان‌که در رفتار عادلانه می‌فرماید: عدالت زیباست، اما شما بکوشید بالاتر از عدالت قدم بردارید که احسان باشد.

«إِنَّ اللَّهَ یَأْمُرُ بِالْعَدْلِ وَ الْإِحْسانِ...»[2]

«خداوند به عدل و احسان فرمان مى‌دهد...»

عدل در برابر ظلم است؛ به این معناست که در اعمال و رفتارتان افراط و تفریط نباشد؛ اما احسان تفضل و زائد بر مقدار حقوق واجب است. به عبارتی در عدل، خیر در مقابل خیر و شر در مقابل شر است؛ اما در احسان، در برابر خیر بالاتر از آن و در برابر شر به کمتر از آن عمل می‌شود. به عنوان نمونه اگر کسی به جان، مال و خانواده‌ی دیگری تعدی و تجاوز کند، طرف مقابل که در حق آن تعدی شده می‌تواند به عدالت رفتار کند و به همان میزان به تجاوزگر ضرر برساند و با این نحو حق خود را بگیرد؛ اما اگر از گناه و لغزش او بگذرد، احسن و بالاتر از عدل عمل کرده و بدی را با خصلتی برتر و نیکوتر جواب داده و آن بدی را از خود دفع کرده است، تا حدی که با این عفو و بخشش دشمن او رفیق صمیمی وی می‌شود.[3] البته در احسان لزومی ندارد که رساندن خیر و منفعت ما به دیگران در برابر عمل آنها باشد؛ بلکه به صورت ابتدایی نیز می‌توانیم به دیگران احسان داشته باشیم. در همین زمینه خداوند در قرآن می‌فرماید:

به بندگانم بگو در هنگام سخن گفتن و رفتارشان نه تنها بدگویی نکنند و عمل زشت انجام ندهند؛ بلکه نیکوترین سخن و بهترین شیوه را انتخاب بکنند؛ زیرا ممکن است شیطان بین آنها اختلاف ایجاد کند؛[4] پس در گفتار، بهترین قول‌ها و در رفتار، بهترین فعل‌ها را برگزینند. به عبارتی بندگان خدا بهترین و زیباترین ادب را از خود نشان دهند.

تلاش قرآن بر این است که انسان را به اوج مقام‌های ممکن برساند؛ گرچه همه‌ی سالکان به آن مقصد نمی‌رسند؛ اما رسیدن به آن مقام متوقف و محدود به گروه خاصی نیست؛ لذا قرآن اصرار دارد به اینکه انسانِ صالح از نظر فضائل در یک حد معین توقف نکند و بکوشد تا به بالاترین درجه راه یابد.[5]