اَشکال اربعه

كلمات كليدي : اَشكال اربعه، علم منطق، حد وسط ، قياس، حد اصغر، حد اكبر، قياس اقترانى

اَشکال جمع شکل به معنى صورت و هیئت و اربعه به معنى چهارگانه است. در اصطلاح علم منطق، چگونگى ترکیب حد وسط با دو حد دیگر در مقدمتین قیاس، یا هیئت و صورت قرار گرفتن حد وسط با حد اصغر و حد اکبر در دو مقدمه قیاس اقترانى را «شکل»مى‌نامند. این هیئت و صورت چهارگونه است و در نتیجه، قیاس داراى چهار شکل خواهد بود که از آن به اشکال اربعه تعبیر مى‌شود:

1) شکل اول: قیاسى است که حد وسط در صغراى آن، محمول و در کبراى آن موضوع است. مانند«انسان » در این قیاس: پرویز، انسان است (صغرى)، هر انسانى متفکر است (کبرى)، پرویز متفکر است (نتیجه).

2) شکل دوم: قیاسى است که حد وسط در هر دو مقدمه آن محمول است. مانند «حیوان» در این قیاس: هر انسانى حیوان است (صغرى) هیچ جمادى حیوان نیست (کبرى)، هیچ انسانى جماد نیست (نتیجه).

3) شکل سوم: قیاسى است که حد وسط در هر دو مقدمه آن موضوع است. مانند«انسان » در این قیاس: هر انسانى حیوان است (صغرى)، هر انسانى ناطق است (کبرى)، برخى از حیوانها ناطق هستند (نتیجه).

4) شکل چهارم: قیاسى است که حد وسط در صغراى آن موضوع و در کبراى آن محمول است (عکس شکل اول). مانند «انسان» در این قیاس: هر انسانى حیوان است (صغرى)، هر ناطقى انسان است (کبرى)، برخى از حیوانها ناطق هستند (نتیجه).

از دیدگاه اهل منطق، شکل اول برترین و کامل‌ترین اشکال قیاس است، زیرا حد وسط در آن، بر خلاف دیگر شکل‌ها، به صورتى طبیعى است. به همین سبب آن را مقدم مى‌دارند و در استدلال‌ها از آن بهره مى‌گیرند. شکل چهارم در برابر شکل اول قرار دارد. بدین معنى که نامأنوس ترین و غیر طبیعى‌ترین شکل‌هاست. به همین سبب آن را مؤخر مى‌دارند و حتى برخى از منطقیان به سبب دورى آن از طبع، آن را نادیده مى‌گیرند و در شمار اشکال قیاس قرار نمى‌دهند. چنان‌که ابن سینا در منطق دانشنامه علائى (ص 65- 64) و نیز در منطق نجات (ص 34-33)، قیاس را داراى سه شکل دانسته است.