دِمَشْق‌

كلمات كليدي : دمشق، شام، مسجد جامع، فتح دمشق

نویسنده : هادي اكبري

در مورد علت نامگذاری این شهر به دمشق، سخنان متعددی بیان شده است. دمشق در لغت به معنای سرعت در عمل است و برخی معتقدند که علت نامگذاری دمشق به این نام، آن است که مردم این شهر در ساخت دمشق سرعت عمل به خرج داده‌اند. در این میان مورخانی چون ابن کلبی برآنند که نام دمشق برگرفته از نام شخصی است که نام او دماشق بن قانی بوده که وی از نوادگان حضرت نوح بوده است.[1]

بنا کننده شهر دمشق

در مورد کسانی که دمشق را بنا نهاده‌اند نیز سخنانی چند بیان شده و از افراد مختلفی به عنوان بنا کنندگان این شهر یاد شده است. بیوراسف، جیرون بن سعد، عازر غلام ابراهیم (که نامش دمشق بوده است)، دماشق فرزند نمرود و دمشق بن ارم (که او نیز همچون جیرون بن سعد از نوادگان حضرت نوح است) کسانی هستند که از آنها به عنوان بانیان و پدیدآورندگان شهر دمشق یاد شده است. گفته شده است که جیرون بن سعد پس از بنای شهر نام آن را ارم ذات العماد نامید. در نقلی دیگر آمده است که حضرت هود اولین کسی بود که شهر دمشق را بنیان نهاد و او اولین کسی بود که به دمشق آمد و دیوار جامع دمشق را بنا نهاد. بنا بر برخی از روایات وارده، دمشق دومین مکانی بوده است که بعد از طوفان حضرت نوح در زمین مشخص گردید.[2]

به هر روی، دمشق در کنار شهرهایی چون؛ کعبه و مصر از شهرهای قدیمی و با قدمت جهان به شمار می‌رود.[3] برخی معتقدند که این شهر در سال سه هزار و صد و چهل و پنج که از عمر جهان سپری شده، ساخته شده است.[4]

دمشق در قرآن و روایات

بر طبق نقل‌ها دمشق محل فرود آدم و همسرش بوده است. همچنین بنا بر برخی اخبار گذشتکان، دمشق محل زندگی حضرت نوح علیه السلام بوده و ایشان کشتی خود را در این منطقه ساخت.[5] بنابر برخی روایات، بعضی از آیات قرآن نیز در ارتباط با شهر دمشق نازل شده است. گفته شده است که تین در آیه «والتین و الزیتون» نام کوهی در دمشق است.[6] اخباری مبنی بر زاده شدن حضرت ابراهیم علیه السلام در اطراف دمشق به ما رسیده است.[7] روایتی نیز وجود دارد که در آن رسول خدا(صلی الله علیه و آله و سلم) مکان نزول حضرت عیسی در هنگام ظهور حضرت مهدی علیه السلام را دمشق دانسته‌اند.[8]

بر طبق برخی اخبار دعا در چند جای دمشق به اجابت می‌رسد: اول غار خون که در کوه قاسیون واقع شده است و گویا محل عبادت پیامبران الهی بوده است. دوم غار کوه نَیْرَب‌ که جایگاه حضرت عیسی علیه السلام و نمازخانه حضرت ابراهیم است و گفته شده که قبر حضرت موسی علیه السلام نیز در آن مکان واقع است.[9]

ویژگی های شهر دمشق

یکی از ویژگی‌های بارز شهر دمشق وجود آب فراوان و رودخانه‌ها و قنات‌های بسیار در این شهر است. طبیعی است که به علت فراوانی آب در این شهر، در هر مسجد و مدرسه‌ای جویی از آب وجود دارد. شهر دمشق در زمینی مسطح واقع شده است و کوه‌های بلندِ قاسیون، این شهر را همچون نگینی در بر گرفته است. شهر دمشق دارای غارهای فراوان است و وجود آثار بسیاری از انبیای الهی نشان از کثرت وجود پیامبران در این منطقه دارد. وجود میوه‌های فراوان نیز از دیگر خصوصیات این شهر است. وجود این خصوصیات و همچنین وجود مسجد جامع زیبای این شهر موجب شده است تا مردمان به این شهر لقب بهشت را بدهند و این شهر را به بهشت تشبیه کنند.[10]

فتح دمشق در دوره اسلامی

شهر دمشق در راستای سیاست توسعه گسترش قلمرو پس از پیامبر(صلی الله علیه و آله و سلم)، در زمان حکومت عمر به خطاب و در ماه محرم سال 14ه.ق به وسیله سپاهی از مسلمانان، به فرماندهی خالد بن ولید با صلح فتح شد.[11]

منابع :

[1] . ابن عساکر، ابوالقاسم على بن حسن؛ تاریخ مدینة دمشق‌، بیروت، دارالفکر 1415ه.ق؛ ج1ص19-20 و حموى بغدادى، یاقوت بن عبدالله؛ معجم البلدان، بیروت‌، دار صادر، 1995م چاپ دوم؛ ‌ج2ص463.

[2] . تاریخ مدینة دمشق، پیشین؛ ج1ص11-14 و معجم البلدان، پیشین؛ ج2ص463-464 و نویرى، شهاب الدین؛ نهایة الأرب فی فنون الأدب‌، قاهره، دار الکتب و الوثائق القومیة 1423ه‌ق‌ چاپ اول‌؛ ج19ص157-158.

[3] . تاریخ مدینة دمشق، پیشین؛ ج1ص13.

[4] . تاریخ مدینة دمشق، پیشین؛ ج1ص11 و معجم البلدان، پیشین؛ ج2ص463 و نهایة الأرب فی فنون الأدب‌، پیشین‌؛ ج19ص158.

[5] . معجم البلدان، پیشین؛ ج2ص464.

[6] . ابن الفقیه، احمد بن محمد؛ البلدان، بیروت، عالم الکتب 1416ه.ق چاپ اول؛‌ ص155 و تاریخ مدینة دمشق، پیشین؛ ج1ص216 و معجم البلدان، پیشین؛ ج2ص464.

[7] . تاریخ مدینة دمشق، پیشین؛ ج6ص164 و معجم البلدان، پیشین؛ ج2ص464.

[8] . تاریخ مدینة دمشق، پیشین؛ ج1ص224 و معجم البلدان، پیشین؛ ج2ص464.

[9] . معجم البلدان، پیشین؛ ج2ص464-465.

[10] . معجم البلدان، پیشین؛ ج2ص465.

[11] . بلاذرى،أحمد بن یحیى؛ فتوح البلدان، بیروت، دار و مکتبة الهلال 1988م؛ ص123-125 و ابن اعثم؛ الفتوح، تحقیق على شیرى، بیروت، دارالأضواء، 1411ه.ق چاپ اول؛ ج1ص124-128. طبری سال فتح دمشق را سال سیزدهم هجری دانسته است، رک؛ طبری، محمد بن جریر؛ تاریخ الأمم و الملوک، تحقیق محمد أبوالفضل ابراهیم، بیروت، دار التراث 1387ه.ق چاپ دوم؛ ج3ص435.