عامل صبر در انسان

به رغم مشکل بودن صبر و تحمل در برابر ناملایمات، در تمام دوره‌های تاریخ، به انسان‌های بسیار شکیبا و با استقامتی برمی‌خوریم که حوادث تلخ بزرگ هم، اراده‌شان را متزلزل نساخته است. این افراد، به چند دلیل راه صبر پیش می‌گیرند: 1. قوت نفس و اطمینان خاطر که تا حدودی امری طبیعی است و در افراد مختلف فرق می‌کند، اما قابل تقویت و تربیت می‌باشد؛ 2. امید رسیدن به درجات معنوی و توقع ثواب و عنایت الهی. 3. تسلیم در برابر خواسته‌های الهی و دل در گرو مهر یار نهادن. قرآن کریم در توصیف این افراد می‌فرماید: «صابران را نویده ده؛ همانان که چون مصیبتی به آنها را رسد گویند ما از خداییم و به سوی او بازمی‌گردیم». در آیات فراوانی مردم به صبر و پایداری فراخوانده شده اند. از جمله در آیه‌ای می‌خوانیم: «از خدا و رسول او فرمان برید و با هم کشمکش مکنید که سست می‌شوید و شکوه و اقتدارتان از بین می‌رود. صبر کنید که خداوند صابران را دوست دارد» و در آیه‌ای دیگر آمده است «ای کسانی که ایمان آورده‌اید، صبر کنید و ایستادگی بورزید و مرزها را نگهبانی کنید و از خداوند پروا نمایید، امید است که رستگار شوید». در این آیه، افزون بر ترغیب و فرمان به صبر، به برخی از موارد صبر و فایده آن نیز اشاره شده است. در مجموعه روایات و آیات، برای صبر مصادیق و زمینه‌های فراوانی چون: استقامت و پایداری در جهاد با دشمنان و وفاداری به عهد و پیمان، استقامت در برابر فقر و تنگدستی، پایداری در برابر بیماری ها، شکیبایی در مصیبت‌ها و در راه عبادت و اطاعت از خدا، استقامت در تبلیغ و ارشاد مردم، صبر در تهذیب و تزکیه نفس، پایداری در دانش اندوزی، شکیبایی در پاک دامنی، استقامت در حفظ ایمان و عقیده و... بیان شده است. آموزه‌های دینی، مهم ترین عامل پیروزی در عرصه‌های گوناگون زندگی را صبر و ایستادگی معرفی می‌کند. حتی در شرایط سخت آغاز بعثت پیامبر اکرم(ص) که مشرکان به شیوه‌های گوناگون، گروه کوچک یاران رسول اکرم(ص) را مورد تهدید قرار می‌دادند و از راه تهیه نیروهای نظامی فراوان، در صدد برمی‌آمدند تا از پیشرفت آیین اسلام جلوگیری کنند، قرآن به رغم تعداد کم پیروان پیامبراکرم (ص) به آنها دستور پایداری و مقاومت می‌دهد و بر این نکته بسیار مهم تأکید می‌نماید که هرگز از کمیِ امکانات و تعداد نیروهای رزمنده در جریان دفاع از کیان اسلام و جنگ با مشرکان نهراسید؛ چرا که در سایه عنایت خداوند متعال، چه بسا که نیروهای بسیار اندک مؤمنان، بر لشکریان فراوان دشمن پیروز می‌شود و در جایی به صورت کلی می‌فرماید: «چه بسیار شد که گروهی اندک بر گروه بسیار به اذن پروردگار پیروز شدند؛ خداوند با شکیبایان است». قرآن به صراحت بر این نکته تأکید می‌ورزد که صبری مورد ستایش خداوند است که انگیزه اش فقط جلب رضایت و خشنودی خداوند متعال باشد، نه اینکه شخص بخواهد به وسیله آن، کسب شهرت کند یا با صبر و تحمل سختی‌ها و شکنجه ها، در نظر دیگران به صورت قهرمان درآید. در آیه‌ای می‌خوانیم: «صبرت را فقط برای پروردگارت قرار بده، نه برای احدی غیر از او». باز قرآن در تبیین اوصاف خردمندان واقعی می‌فرماید: «خداوند از این انسان‌ها فقط به خاطر صبر کردن تجلیل نمی کند، بلکه بزرگداشت خداوند، بدان جهت است که شکیبایی آنان برای پروردگارشان بوده است».

پرهیز از بدگمانی

بنیان هرگونه معاشرت بر اساس اعتماد طرفین است. چگونه می‌توان در محیطی سرشار از بدبینی، به رُستن جوانه‌های محبت و اُنس، امید داشت؟ قرآن مجید در بیان اصول معاشرت و سازش می‌فرماید: «ای کسانی که ایمان آورده‌اید، از بسیاری از گمان‌ها دوری گزینید». (حجرات: 12). در روایت‌های اسلامی نیز از سوءظن نهی شده است. حسن ظن موجب آرامش روانی، سلامت دینی، ایجاد محبت و کاهش مشکلات و مصیبت‌های زندگی می‌شود، همان گونه که علی (ع): «خوشبینی را مایه آسایش دل و سلامت دین» می‌داند. همچنین بدگمانی روابط دوستانه را کمرنگ می‌کند، چنان که امام علی (ع) نیز به این امر آگاه می‌سازد که: «کسی که بدگمانی بر او غالب شود، هیچ دوست صالحی را برای او باقی نمی‌گذارد». بدون شک هیچ رفیقی را نمی‌توان یافت که نسبت به همنشینان خود دچار خطا و لغزش نشده باشد. انتقام کشیدن و برخورد نادرست با خطای دیگران، در بسیاری موارد آثار زیانباری برجای می‌گذارد. بخشودن، نه تنها از گسستن رابطه و معاشرت جلوگیری می‌کند، بلکه مودت را تحکیم می‌سازد. قرآن مجید به مؤمنان سفارش می‌کند: باید مؤمنان همیشه بلند همت باشند و با خلق، عفو و صَفح پیشه کنند و از بدی‌ها درگذرند. آیا دوست نمی‌دارند که خدا هم در حق شان مغفرت و احسان فرماید (نور: 22).

امان از چاپلوسان

چاپلوسی، عزت نفس فرد چاپلوس را از او می‌گیرد و شخص ستایش شونده را نیز به غرور و تکبر واهی گرفتار می‌سازد، نیز بر ادامه جرم و گناه دامن می‌زند. پیامبراکرم(ص) در نکوهش چاپلوسی و مدح بی جا می‌فرماید: «اَحْثُّوا التُّرابَ عَلی وُجُوهِ الْمَدّاحینَ؛ به صورت چاپلوسان و مدحان خاک بپاشید». یکی از بهترین و مناسب ترین روش‌های برطرف سازی رفتارهای تملق‌آمیز، اعتنا نکردن و پاسخ مثبت ندادن به رفتار چاپلوسان است که در حیطه روان شناسی، «خاموشی» نامیده می‌شود. بدین ترتیب، این‌گونه افراد، روش به ظاهر کارآمد خود را غیر مؤثر و تحقیرآمیز می‌یابند و به اجبار، با تجدیدنظر در شخصیت خود، سعی خواهند کرد رفتارهای مناسبی را جایگزین رفتار پیشین خود کنند. در مقابل، توجه و نیز پاسخ‌دهی مثبت به رفتارهای مناسب و اصلاح شده این گونه افراد، روش مکمل برای تکنیک خاموشی است و این تکنیک، در اصطلاح روان شناسان «تقویت مثبت» نام دارد. بدون تردید، رشد و ترویج فرهنگ چاپلوسی و چاپلوس‌پروری در هر سازمان، سبب آلودگی فرهنگی و اخلاقی محیط کاری می‌شود و به مرور، افراد غیرکارآمد سرپرستی امور را به دست می‌گیرند که کاهش ارتباط افراد سالم و کاردان و نیز پایین آمدن بهره‌وری در نتیجه فروپاشی سازمان را منجر خواهد شد. هیچ فرد چاپلوسی جرئت تملق گویی و دگر فریبی به خود راه نخواهد داد، مگر آنکه اطرافیان ضعیف‌النفس و چاپلوس پرور، برای ارضای حقارت‌های ذاتی خود، از او حمایت کنند. پیامبر(ص)می‌فرمایند: لَوْ مَشی رَجُلٌ اِلی رَجُلٍ بِسِکّینٍ مُرْهَفٍ، کانَ خَیراً لَهُ مِنْ اَنْ یُشّی عَلَیْهِ فِی وَجْهِهِ. بگر مردمی با کارد برنده و تیزی به سراغ مردی بروند، برای او بهتر است از اینکه در پیش رو، مدحش را بگوید.