عرفان عملی

كلمات كليدي : عرفان، خضر، سالك، عرفان عملي

نویسنده : (تليخص)هیئت تحریریه سایت پژوه

یکى از علومى که در دامن فرهنگ اسلامى زاده شد و رشد یافت و تکامل پیدا کرد علم عرفان است. که به عنوان یک دستگاه علمى و فرهنگى داراى دو بخش است: بخش عملى و بخش نظرى.

بخش عملى عبارت است از آن قسمت که روابط و وظایف انسان با خودش و با جهان و با خدا بیان مى‌کند و توضیح مى‌دهد. عرفان در این بخش مانند اخلاق یک «علم‌» عملى است که علم «سیر و سلوک‌» نامیده مى‌شود. در این بخش از عرفان توضیح داده مى‌شود که «سالک‌» براى اینکه به قله منیع انسانیت، یعنى «توحید» برسد از کجا باید آغاز کند و چه منازل و مراحلى را باید به ترتیب طى کند و در منازل بین راه چه احوالى براى او رخ مى‌دهد و چه وارداتى بر او وارد مى‌شود. عرفا از انسان کاملى که ضرورتا باید همراه «نوسفران‌» باشد گاهى به «طایر قدسى‌» و گاهى به «خضر» تعبیر مى‌کنند.

این بخش از عرفان، بخش عملى عرفان است از این نظر مانند علم اخلاق است که درباره «چه باید کرد»ها بحث مى‌کند با این تفاوت که:

اولا عرفان درباره روابط انسان با خودش و با جهان و با خدا بحث مى‌کند و عمده نظرش درباره روابط انسان با خدا است و حال آنکه همه سیستمهاى اخلاقى ضرورتى نمى‌بینند که درباره روابط انسان با خدا بحث کنند، فقط سیستمهاى اخلاقى مذهبى این جهت را مورد عنایت و توجه قرار مى‌دهند.

ثانیا سیر و سلوک عرفانى - همچنانکه از مفهوم این دو کلمه پیداست - پویا و متحرک است، برخلاف اخلاق که ساکن است. یعنى در عرفان سخن از نقطه آغاز است و از مقصدى و از منازل و مراحلى که به ترتیب سالک باید طى کند تا به سرمنزل نهایى برسد.

از نظر عارف واقعا و بدون هیچ شائبه مجاز، براى انسان «صراط‌» وجود دارد و آن صراط را باید بپیماید و مرحله به مرحله و منزل به منزل طى نماید و رسیدن به منزل بعدى بدون گدز کردن از منزل قبلى ناممکن است.

لهذا از نظر عارف روح بشر مانند یک گیاه و یا یک کودک است و کمالش در نمو و رشدى است که طبق نظام مخصوص باید صورت گیرد. ولى در اخلاق صرفا سخن از یک سلسله فضائل است از قبیل راستى، درستى، عدالت، عفت، احسان، انصاف، ایثار و غیره که روح باید به آنها مزین و متجلى گردد. از نظر اخلاق، روح انسان مانند خانه‌اى است که باید با یک سلسله زیورها و زینتها و نقاشیها مزین گردد بدون اینکه ترتیبى در کار باشد که از کجا آغاز شود و به کجا انتها یابد؟ مثلا از سقف شروع شود یا از دیوارها و از کدام دیوار؟ از بالاى دیوار یا از پایین؟

در عرفان برعکس، عناصر اخلاقى مطرح مى‌شود اما به اصطلاح به صورت دیالتیکى،یعنى متحرک و پویا.

ثالثا عناصر روحى و اخلاقى محدود است به معانى و مفاهیمى که غالبا آنها را مى‌شناسد، اما عناصر روحى عرغانى بسى وسیعتر و گسترده‌تر است. در سیر و سلوک عرفانى از یک سلسله احوال و واردات قلبى سخن مى‌رود که منحصرا به یک «سالک راه‌» در خلال مجاهدات و طى طریقها دست مى‌دهد و مردم دیگر از این احوال و واردات بى‌خبرند.