ارزش‌ها و آسیب‌های زبان

زبان چون میدان فعالیت و جولانش پهناور است در سعادت و شقاوت انسان بی اندازه نقش دارد، و چه بسا كه با یك لحظه و با یك مختصر غفلت، انسان پرقیمت را از ارزش انداخته و به دره هلاكت بیندازد. زبان عضوی پر منفعت و ارزنده است به طوری كه خداوند به وسیله آن به بشر ارزش داده و به دوش انسان برای خاطر آن منت نهاده و آن را ابزار بیان قرار داده و بعد از نعمت وجود، عظمت خلقت آن را بیان فرموده است. حضرت علی(ع) گاهی از آن به مترجم عقل تعبیر فرموده و زمانی از آن به‌عنوان ابزار سنجش و معیار آدمی نام می‌برد. همچنین فرموده است: اگر زبان نباشد، انسان نیست جز صورتی و نقشی، یا چهارپایی بی ارزش.امام صادق(ع) نیز می‌فرماید: ای مفضل! در آنچه خداوند پاك و منزه برانسان از سخن گفتن مرحمت كرده تأمل نما، سخنی كه به سبب آن از آنچه در نهاد اوست و آنچه در دل خود می‌گذراند و اندیشه و فكرش به نتیجه می‌رسد، خبر می‌دهد و به وسیله آن آنچه در دل دیگران است می‌فهمد. چون با مكالمه، اسرار روشن می‌شود و اگر سخن نبود، بشر همچون چهارپایان بی فایده بود، كه نه از نفس خود به چیزی خبر می‌داد و نه از خبر چیزی می‌فهمید. لقمان حكیم نیز آن را بهترین عضو و بدترین عضو معرفی كرده است. این عضو حساس با این همه ارزش و ارزندگی چون میدان فعالیت و جولانش پهناور است در سعادت و شقاوت انسان بی اندازه نقش دارد، و چه بسا كه با یك لحظه و مختصر غفلتی، انسان پرقیمت را از ارزش انداخته و به دره های هلاكت بیندازد.در آیات و روایات نسبت به زبان سفارشات فراوانی شده كه به مختصری از آن می‌پردازیم. پروردگار جهان در آیه 24 سوره نور چنین فرموده است: روزی كه به ضررآنان زبانها و دست ها و پاهایشان به آنچه انجام داده اند، گواهی می‌دهند. و نیز در آیه 116 سوره نحل فرموده است: و شما نباید از پیش خود به دروغ چیزی را حلال و چیزی را حرام گویید و به خدا نسبت دهید تا بر خدا دروغ بندید. آنان که بر خدا دروغ بندند هرگز روی رستگاری نخواهند دید.رسول خدا(ص) می‌فرماید: بر عاقل است كه به زمان خود بینا، به شأن خود رو آور و زبان خود را نگه دارنده باشد، زیرا كسی كه سخن خود را از عملش به حساب آورد، گفتارش كم خواهد گردید مگر در آنچه لازم دارد. و نیز ازآن بزرگوار نقل شده كه فرمود: سه چیز نجات‌بخش است: زبانت را نگه دار، بر اشتباه و گناهت گریه کن و ملازم خانه‌ات باش. از حضرت علی(ع) نقل شده است: زبان درنده‌ای است؛ اگر آن را رها ساختی بگزد و نیز در جای دیگر فرموده است: گرفتاری انسان در زبان اوست. از امام صادق(ع) روایت شده که فرمود: نجات مؤمن در نگه داری زبان اوست.باید توجه داشته باشیم كه اكثر معاصی چون غیبت، تهمت، دروغ، سخن چینی، اذیت، كفر، گفتار زور، شهادت ناحق، فاش كردن اسرار، غضب، كج خلقی، اهانت، استهزا و ... از زبان نشأت می‌گیرد. بلكه می‌توان گفت تخلفات و گرفتاری سایر جوارح نیز از آن است. چنانكه از امام زین العابدین(ع) نقل شده که فرمود: زبان آدمی هر روز به سوی اندامها رو كرده و می‌پرسد: چگونه صبح كردید؟ در جواب او گویند؛ به خیر و خوبی، اگر تو ما را واگذاری و گویند خدا را درنظر گیر و آن را قسم ده و گویند؛ جز این نیست كه به وسیله تو پاداش داده شده و به سبب تو كیفر گردیم. از حضرت عیسی(ع) روایت شده كه فرمود: خوش به حال كسی كه سكوت او اندیشه، نظر كردن او عبرت و خانه او، او را جای دهد؛ یعنی از بابت خوش اخلاقی، همیشه در دل اهل خانه جا داشته باشد و محتمل است چنین معنی شود كه خانه اش محل آرامش او باشد، چنانكه احتمال دارد به معنی بی نیازی باشد یعنی خانه اش او را بی نیاز كند و بر لغزش های خود گریه كرده و مردم از دست و زبانش سالم باشند. روایات در فواید و زیانهای زبان بسیار است ولی در همین اندازه برای هر فرد عاقل كفایت می‌كند تا بداند زبان با اینكه خیلی كوچك است، جرم و گناه آن، بسیار بزرگ است. در نتیجه بشر اگر بخواهد در آسایش و رفاه زندگی نماید و از كسی بدی نبیند و زیان فردی به او نرسد، باید از اندامها و جوارح خود مراقبت نموده و حفاظت كامل كند كه از جمله آنها زبان است. امام علی(ع)فرمود: نگه داشتن زبان، سلطنت و رها كردنش هلاكت است.