امر بین الامرین

نظریه‌ای است که طبق آن، باورهای افراطی مبتنی بر جبر و تفویض مردود شمرده می‌شود و راهی میانه در زمینۀ حدود توانائی و اختیار انسان در انجام دادن کارهای ارادی، پیشنهاد و اثبات می‌گردد راهی که بنا به باور طرفداران آن، نه قدرت خدا را محدود می‌سازد، نه به بنیان حکمت و عدالت الهی خللی وارد می‌آورد. متکلمان امامیه با بهره‌گیری از راهنمایی‌های پیشوایان خود در این زمینه، به ویژه به استناد حدیثی معروف که از امام صادق (ع) نقل گردیده و طبق آن جبر و تفویض مردود شمرده شده و راه درست، راه میانه، به شمار آمده است، کوشیده‌اند تا با تفسیر آن حدیث، یعنی حدیث:

« لاجبر و لا تفویض و لکن امریین الامرین »

معنی راه میانه یا «بین امرین» را روشن سازند. به منظور تحقق این هدف و در راه تفسیر حدیث امام صادق (ع) نظریه‌های گوناگونی از سوی متکلمان امامیه بیان شده است. در این مقاله، جامع‌ترین و برجسته‌ترین نظریه را بیان می‌کنیم:

انسان علت نزدیک و خدا علت دور کارهای آدمی است: طبق این دیدگاه که خواجه نصیر طوسی از آن دفاع می‌کند، چون کارهای انسان را با قطع نظر از اسباب قدرت و ارادۀ وی مورد توجه قرار دهیم، آنها را انجام شده از سوی انسان و محصول قدرت و ارادۀ وی می‌یابیم و وقتی توجه کنیم، کارهای انسان را از سوی خدا و آفریدۀ او می‌بینیم و به جبر باور می‌کنیم. چرا که می‌بینیم همۀ سبب‌های توانایی آدمی پدید آمده از سوی خدا و آفریدۀ اوست، چنان‌که ارادۀ آدمی از علم به مصلحت، شهوت یا غضب سرچشمه می‌گیرد و همۀ این امور از شعور به بار می‌آید و اسباب شعور نیز از سوی خدا آفریده می‌شود. به نظر خواجه، با حاصل آمدن اراده، است که فعل قطعی می‌شود و به ناچار کار از سوی انسان انجام می‌گیرد.

اما این قطعی شدن کار با اختیار آدمی ناسازگار نیست. بدین گونه خواجه نصیر با تأکید ورزیدن بر حقانیت اختیار و درست بودن این معنی که کارها، با واسطه از سوی خداست، چنین نتیجه می‌گیرد که کارهای ارادی انسان یک‌سره از سوی خدا آفریده می شود [= نفی جبر] و نه یکسره از قدرت آدمی پدید می‌آید [= نفی تفویض]، بلکه به وسیلۀ هر دو، یعنی خدا و انسان، انجام می‌پذیرد. بدین معنی که کارها بی‌واسطه از سوی انسان انجام می‌پذیرد و ارادۀ آدمی علت قریب فعل ارادی اوست، اما با واسطه، آفریدۀ خداست و ارادۀ حق تعالی، علت بعید آن به شمار می‌آید. ملامحسن فیض، در تأیید همین معنی می‌گوید:

اعتقاد به تفویض با محدود کردن توجه به اسباب قریب فعل و نادیده انگاشتن اسباب بعید آن حاصل می‌آید. چنان‌که اعتقاد به جبر از محدود ساختن توجه به علت نخستین و نظر برگرفتن از اسباب قریب فعل به بار می‌آید. به نظر فیض، باور راستین و اعتقاد واقعی یعنی بین الامرین آنگاه رأی کسی حاصل می‌شود که هم به اسباب قریب فعل توجه کند و هم اسباب بعید آن را از نظر دور ندارد. چرا که انجام گرفتن کارها از سوی انسان و به دست وی ولی با کمک و یاری خداست، که:

« لاحول و لا قوة الا بالله »

بنا به گفتۀ امام عسکری (ع) بدان‌گونه که طبرسی در احتجاج خود آورده است، انسان نمی‌تواند از گناه بپرهیزد، مگر با کمک خدا که:

« لا حول بنا عن المعاصی الا بعصمة الله »

و نیز نمی‌تواند به نیکی روی آورد مگر با یاری حق تعالی که:

«لا قوة لنا علی طاعة الله الا بعون الله».