شاذلیه

بنیانگذار

شاذلیه از فرق صوفیه و پیروان ابوالحسن علی بن عبدالله شاذلی المغربی (656-591 هـ­ق) هستند. نسب شاذلی با 17 واسطه به امام حسن مجتبی(ع) بر می­گردد. وی از صوفیان معروف شمال آفریقا به شمار می­رفت. وی در غماره از بلاد آفریقیه تولد یافت. برخی گفته­اند زادگاه شاذلی در شاذله، نزدیک جبل زعفران در تونس بود و به همین جهت او را شاذلی گفته­اند. او ابتدا در شاذله ساکن و به دنبال کیمیا بود، سپس مسافرتی را به شرق آغاز کرد. بعد از بجا آوردن حج، به عراق رفته و در نزد فقهای آنجا بر معلومات فقهی خود افزود. پس از بازگشت به وطن در مغرب از شاگردان عبدالسلام بن مشیش گردید و مدتی هم در جبل زعفران به خلوت و مراقبه روی آورد و سرانجام در اسکندریه مصر ساکن شده و تشکیل خانواده داد. عاقبت نیز در مسیر پنجمین حج خویش در صحرای عیذاب در گذشت و در نزدیکی همان وادی در حمیتره (صعید مصر) به خاک سپرده شد و مقبره­اش زیارتگاه اهل تصوف است.[1] بعد از شاذلی، ابوالعباس مرسی و سپس ابن عطاالله اسکندرانی بر جای او نشستند.[2] وفائیه، عروسیه، جذولیه و هفونیه برخی از انشعابات شاذلیه­ محسوب می­شوند.[3]

آموزه­ها

شاذلی بر انجام تکالیف شرعی در چهارچوب کتاب و سنت تأکید فراوان داشت و اباحه­گری برخی از صوفیان را نیرنگ شیطان، و هرگونه انحراف از کتاب و سنت را دنبال روی شیطان می­دانست و بر حضور در نماز جماعت تأکید می­ورزید. او با این استدلال که خداوند تنها به کتاب و سنت مصونیت از خطا و اشتباه عطا کرده و نه چیز دیگر، هرگونه کشف و شهودی را که مخالف کتاب و سنت باشد، رد می­کرد و عمل به مکاشفات را تنها پس از عرضه آنها بر کتاب و سنت جایز می­دانست.[4]

شاذلی با رهبانیت و اینکه سالک بخواهد در سیر و سلوک آنچه را خداوند برای او حلال کرده بر خودش حرام کند، مخالفت می­ورزید. او با آراسته­ترین ظاهر برای نماز حاضر می­شد و همیشه لباسهای نیکو می­پوشید. شخصا به باغداری و کشاورزی می­پرداخت و از بیکاری و تکدی­گری نهی می­کرد و گفته­شده در نبرد با صلیبیان نیز شرکت داشته­است. او کتابی ننوشت و می­گفت: «شاگردان من، کتابهای من هستند».[5]

شاذلی طریقه­ای بنیان نهاد که آراء ابن عربی در آن تاثیری نگذاشته و با علم فلسفه نیامیخته است. تأثیر این طریقه از اندلس تا جنوب شرقی آسیا و غرب آفریقا تا ترکیه و بلاد عربی مشهود است.[6] او بیشتر از مکتب ابوحامد غزالی تأثیر پذیرفته. شاذلی کتاب احیاء علوم دین غزالی را تدریس می­کرد و شاگردانش را برای عمل به محتویات آن تشویق می­کرد.[7] خانقاه[8] و سماع در طریقه او جایی ندارد[9] و در مسأله جبر و اختیار، چون امامیه قائل به امر بین الامرین است.[10]

آنچه طریقه شاذلی بر آن استوار شده از این قرار است:

1- اخلاص،

2- توبه (که با آن حرکت بسوی خداوند آغاز می­شود)،

3- نیت (هر عملی که انسان انجام می­دهد باید با نیت همراه بوده و خالصانه باشد)،

4- حرکت بسوی خداوند (اینکه از کتاب و سنت تبعیت کند)،

5- خلوت (اینکه انسان با پرورگار خود مدتی، هرچند کوتاه، خلوت کند)،

6- جهاد با دشمنان،

7- نفس (اهتمام ویژه به تربیت نفس)،

8- دنیا (دل نبستن به دنیا)،

9- عبودیت (بندگی برای خداوند)،

10- طاعات (اینکه عبادات ترک نشود)،

11- علم الیقین (شناخت خداوند از روی یقین)،

12- ذکر (ذکر خداوند که اشکال مختلف دارد، ازجمله، ذکر با قلب و زبان)،

13- ورع (اینکه تنها با اتکاء بر خداوند از روی شناخت و بصیرت کامل برای خداوند کار کند)،

14- زهد (خالی کردن قلب از غیر خداوند)،

15- توکل (روی گرداندن قلب از همه جز خداوند)،

16- رضا (از خداوند راضی بودن)،

17- محبت (محبت الهی مانع از دوست داشتن دیگران نشود).[11]

پایان

اگرچه شاذلیه طریقه­ای است که بر پایبندی به احکام شریعت تأکید می­ورزد و از این جهت بر طریقه­های اباحه­گر صوفیه برتری دارد، اما این طریقه نیز همانند سایر فرق صوفیه، بر آراء و اندیشه­های شخصی غیرمعصوم بنا شده و همین امر، بزرگترین دلیل بر وجود نقصان و کمبودهای موجود در آن است و به این دلیل نمی­تواند راه صحیح زندگی را برای آنان که طالب آن هستند، ترسیم کند. گذشته از آنکه سنت مورد تأکید شاذلی چیزی جز سنت مورد اعتماد اهل­سنت نیست و این در نزد پیروان سایر مذاهب نمی­تواند راهگشا باشد.