پرسش: صبر و پایداری که براساس نصوص دینی یکی از کل کمالات انسانی به حساب می آید در چه ابعاد و حوزه هایی به آن سفارش و تاکید شده است؟
پاسخ: در بخش نخست پاسخ به این سوال ضمن تاکید بر این که صبر و پایداری شامل همه بخش های زندگی مادی و معنوی است به چند توصیه ویژه قرآن شامل: 1-صبر بر امر به معروف و نهی از منکر 2-صبر بر مصیبت 3-صبر در برابر تبلیغات دشمن اشاره کردیم. اینک در ادامه دنباله مطلب را پی می گیریم.
4-صبر در اجرای احکام دین
اجرای احکام و تعالیم اسلام و دین حق در جامعه به طور طبیعی با منافع بسیاری در تضاد است؛ از این رو عمل به دستورهای الهی نیازمند صبر و استقامت و پافشاری زیاد و تحمل کردن دشواری ها است. در برخی از آیات شریفه قرآن (طور-48) و (انسان-24) تعبیر (اصبر لحکم ربک...) آمده است. که به معنی پایداری در برابر آنچه خدای متعال به انسان تکلیف کرده است، می باشد.
5- صبر در عبادت
در قرآن کریم به صبر در عبادت سفارش فراوان شده است. «فاعبده و اصطبر لعبادته» او را عبادت کن و در عبادت او شکیبایی پیشه کن (مریم-65) همچنین در آیه 132 سوره طه می فرماید: «وامر اهلک بالصلاه و اصطبر علیها» و خانواده ات را به نماز فرمان ده و در آن صبورانه بکوش. برای روشن شدن تعبیر «اصطبر» لازم است مراتب صبر را بیان کنیم. موسوعه نظره النعیم به نقل از فیروزآبادی مراتب صبر را این گونه بیان می کند: «برای صبر پنج مرتبه است: صابر و مصطبر و متصبر و صبور و صبار. صابر عمومیت دارد و همه را شامل می شود. مصطبر کسی است که در حال کسب قوه صبر است. متصبر، کسی است که صبر را به دست آورده است. صبور، فردی است که صبر عظیم دارد و از صبر دیگران بیشتر است. صبار، انسانی است که از جهت مقدار و کیفیت از دیگران بیشتر صبر داشته باشد و موارد قبلی از جهت وصف و کیف بود.» با توجه به مراتب صبر، معنای دو آیه مزبور این است که تلاش کن تا در اجرای عبادت هر روزی که می گذرد پایدارتر و دارای صبر بیشتری شوی.
6- صبر در جهاد
یکی از احکام الهی که اجرای آن مستلزم تمسک به صبر است و بدون صبر انجام آن امکان پذیر نیست موضوع جهاد است. به همین دلیل است که در آیات زیادی، جهاد با عنوان صبر یا مشابه آن مطرح شده است. قرآن کریم در سوره انفال آیه 56 می فرماید: «ای پیامبر! مومنان را به جهادبرانگیز (و بدان که) اگر از شما بیست تن شکیبا باشند بر دویست تن غلبه می کنند و اگر از شما صد تن باشند بر هزار تن از کافران غلبه می کنند.» همچنین در آیه 942 سوره بقره می فرماید: «چه بسا گروه اندک شمار که به توفیق الهی بر گروهی انبوه پیروز گردیده است و خداوند باشکیبایان است. در تفسیر آیه دوم آمده است: این جمله برای تقویت کردن قلوب کسانی است که می گفتند: «لاطاقه لنا الیوم بجالوت و جنوده» و معنای آن این است که اعتباری به زیادی عدد نیست، بلکه عنایت الهی مهم است و تایید الهی هم با صابران است.
7- صبر در طلب علم
قرآن کریم داستان حضرت موسی(ع) و خضر(ع) را به طور مفصل در سوره کهف آیات (82-56) بیان فرموده است. موضوع علم و صبر در این هجده آیه چندین بار تکرار شده است. از جمله اینکه: موسی به او گفت: آیا می توانم از شما پیروی کنم تا از بینشی که آموخته ای به من نیز بیاموزی؟ (حضرت خضر) گفت: تو هرگز همپای من صبر نتوانی کرد و چگونه درباره چیزی که به آن علم و احاطه نداری، صبر می ورزی؟
آموختن علم از چند جهت نیاز به صبر دارد:
1- مدت های طولانی باید زحمت بکشد تا به مقصد برسد.
2- غالبا به آن مقداری که می خواهد نمی رسد.
3- سختی های زیادی را باید تحمل کند.
4- اکثر افرادی که سراغ کسب علم می روند نسبت به دیگران در امور دنیا عقب ترند.
5- براساس روایات و تجارب عملی، علم بدون غربت و گرسنگی حاصل نمی شود.
6- فهمیدن محتوای بسیاری از علوم نیاز به پافشاری و سرسختی دارد.
8- صبر در برابر مشکلات اقتصادی و جسمی
در آیه 771 سوره بقره، شش صفت برای نیکان ذکر شده است. بخشی از این صفات، اعتقادی و قسمی دیگر، مربوط به احکام عملی اسلام و دسته دیگر صفات اخلاقی است. آخرین علامت و صفت اخلاقی که در پایان آیه شریفه ذکر شده مربوط به «صبر» است. «والصابرین فی الباسا و والضراء و حین الباس، اولئک الذین صدقوا و اولئک هم المتقون» کسانی که در برابر محرومیت ها و بیماریها و در میدان جنگ استقامت به خرج می دهند، اینها کسانی هستند که راست می گویند (و گفتارشان با اعتقاداتشان هماهنگ است) و اینها هستند پرهیزگاران مقصود از باسا سختی و فقر است و مراد از ضراء درد و بیماری است و منظور از حین الباس زمان جنگ و مبارزه با دشمن می باشد. اگر انسانی در سایه ایمان به چنین مرحله ای رسیده باشد، هم عزت او در جامعه محفوظ می ماند و هم در برابر ناراحتی ها و بیماری ها به زانو در نمی آید و نیز صلابت او در برابر دشمن حفظ شده به وعده خدا که صابران پیروزند می رسد.