بدیهه

كلمات كليدي : بديهه، رويّه، دانش بديع، ارتجال، بلاغت

نویسنده : (تليخص)هیئت تحریریه سایت پژوه

معنی عامّ:

آن است که بی‌اندیشه کلامی ایراد شود و ناگاه و بی‌مقدّمه سخنی بر زبان رود. بدین معنی که شخص، بی‌آن‌که پیشتر بیندیشد و تأمّل کند، سخن بگوید.

معنی خاصّ:

که عبارت است از انشاء، شعر، خطابه، یعنی نوشتن، سرودن و سخنوری. بدین معنی که چون نویسنده‌ای، یا شاعری یا سخنوری، بی‌مقدّمه و بی‌اندیشۀ بسیار، بنویسد یا بسراید یا سخن براند، از این کار به «بدیهه» یا «ارتجال» تعبیر می‌شود.

این امر، به ویژه در باب شعر، رایج و صادق است و چون شاعری بدین صورت شعر بسراید اصطلاحاً‌ می‌گویند که «بر ارتجال» شعر گفت، «فی البداهه» و «بالبداهه» سرود.

ضدّ بدیهه «رویّه» یا رویّت است که به معنیِ تأمّل در کارهاست و مراد از آن، در اصطلاح بلاغت، نظم و نثری است که از روی اندیشه و با مقدّمۀ قبلی سروده یا نوشته شود و شاعر یا نویسنده در کار سرودن یا نوشتن آن شتاب نورزد، بلکه تأمّل کند و بیندیشد و مقدّمات لازم را برای نوشتن یا سرودن فراهم آورد.

پیداست که رویّت قاعده است و بدیهه استثنا، به این معنی که علی‌القاعده، نوشتن و سرودن و سخنوری از فکر و تأمّل به بار می‌آید و غالباً چنین است، امّا بدیهه‌نویسی، بدیهه‌سرایی و بدیهه‌گویی امری استثنایی است که گاه و در شرایطی خاصّ صورت می‌گیرد و تنها برخی از شاعران ممکن است در بدیهه‌سرایی نیز مانند رویّه‌گویی استاد شوند، چنان‌که نظامی عروضی این امر را نشانۀ استادی خود در شعر می‌داند و می‌نویسد: «بدیهۀ من رویّت گشته بود».

بدیهه‌نویسی، بدیهه‌سرایی و بدیهه‌گویی حاکی از توانایی نویسنده، شاعر و سخنور است و به تمرین و ممارست و به تعبیر نظامی عروضی، «به ریاضت» حاصل می‌شود:

«بدیهه گفتن رکن اعلی است در شاعری و بر شاعر فریضه است که طبع خویش را به ریاضت بدان درجه رساند که در بدیهه معانی انگیزد».

به همین‌ سبب است که توصیه و تأکید کرده‌اند که شاعر باید در روزگار جوانی بیست هزار بیت از اشعار متقدّمان و ده‌هزار بیت از اشعار متأخّران را به خاطر بسپارد و همواره در نظر داشته باشد نیز پیوسته دیوان‌های استادان شعر را مطالعه کند تا از یک سو انواع شعر را بشناسد و از سویی دیگر با عیب و هنر شعر آشنا شود و شیوۀ کار را از استادان فن بیاموزد.

بعضی از شاعران بزرگ از توانایی خود در بدیهه‌سرایی سخن گفته‌اند و بدان تفاخر کرده‌اند. خاقانی شروانی در قصیده‌ای در مدح سیف الدّین، فرمانروای شماخی، و ابوالمظفّر شروانشاه، این گونه بدیهه‌سرایی خود می‌نازد:

بدیهه همی بارم از خاطر این دُر

کز او سمعها بحر عمّان نماید

بدیهه‌های معروف ادبیات فارسی، عبارتند از:

بدیهۀ عنصری

بدیهۀ امیر معزّی

بدیهۀ رشیدی سمرقندی