زمامداری و مدیریت در قرآن

قرآن کتاب آسمانی مسلمانان حاوی تمامی مسائل و اصول و قوانین مورد نیاز زندگی انسان‌ها است. در این کتاب علاوه بر مسائل اعتقادی و دینی، احکامی و عباداتی که انسان در زندگی روزمره باید آن را انجام دهد، مجموعه قوانین و مقررات مربوط به حکومت، زمامداری و رهبر نیز بیان شده است و این مسئله نشان می‌دهد قرآن به مسائل سیاسی و حقوقی و اجتماعی حاکم بر زندگی انسان‌ها نیز اهمیت زیادی قائل است.‌
قرآن مجید نه تنها حاوی دستورات عبادی، اعتقادی و معارف و امثالهم است، بلکه کتابی است جامع و کامل که حاوی مسائل مرتبط با علم روز نیز می‌باشد، از جمله علوم روز، دستورالعمل‌های مدیریتی است که می‌توان آن را به عنوان مثال از نقطه نظر تئوری ها، رفتار و روابط سازمانی، دولت، حکومت و حکومتداری و غیره مورد تجزیه و تحلیل قرار داده و از آنها در زندگی اجتماعی و سیاسی و تصویب قوانین و مقررات حاکم بر امور حیاتی انسان‌ها بهره جست. این مسائل از جمله ضروریات زندگی معاصر است که قرآن چهارده قرن قبل، آن را پیش بینی کرده است.‌
قرآن در زمینه رهبر و ولایت و اینکه افراد جامعه از چه کسانی باید اطاعت کنند آیات و دستورات فراوانی دارد و لزوم وجود رهبر را در جامعه به طور صریح بیان نموده است: «یا ایها الذّین امنوا اطیعوا الله و اطیعوا الرّسول و اولی الامر منکم». در این آیه اطاعت از خداوند، پیامبران، امامان و جانشینان آنها در اولویت می‌باشد. بدیهی است میان فرمان خدا و رسول او از لحاظ ضرورت اجرا و لزوم اطاعت مطلق هیچ تفاوتی وجود ندارد. لذا آنچه که در قرآن آمده است اطاعت از آن توسط رسول اکرم بدون قید و شرط واجب است که اطاعت از خدای یگانه محسوب می‌شود. همچنین باید از امامان و جانشینان آنان اطاعت نمود که در این آیه مسئله ولایت و رهبری در عصر غیبت مشخص گردیده است.‌

در اسلام حکومت با «قانون خدایی» می‌باشد، یعنی مقررات و احکامی که در نامه آسمانی ما قرآن آمده است. در واقع رعایت احکام و اصول مذهبی و اعتقادی که در قرآن بیان شده و در تمامی زمان‌ها و مکان‌ها اصول اجرایی آن ثابت است باعث سیر جامعه به سعادت و خوشبختی می‌گردد. مزیت مهم قوانین الهی این است که چون مبتنی بر فطرت و با توجه به نهاد‌های طبیعی و نیازهای تمام طبقات جامعه است و با واقع بینی از طرف خالق آگاه از حال مخلوق وضع شده، کهنه شدنی نیست و مانند قوانین فیزیکی و شیمیایی حاکم برطبیعت و پدیده‌های آن است. دو شرط مهم زمامدار در قرآن دانش و نیرومندی بیان شده است. چنان که در داستان طالوت که به فرمانروایی قوم یهود برگزیده شد قرآن ویژگی و خصوصیت اساسی رهبری طالوت را علم و قدرت بیان کرده است. شرط دیگری که فقیهان شیعه برای مرجع یا سرپرست امور دینی و اجتماعی مسلمانان قائلند عدالت است و آن ملکه نفس یا قدرت خویشتنداری و تقوی است که شخص را از ستم و تجاوز به حقوق مردم و دیگر خطا‌ها حفظ می‌کند. ‌

نکته دیگری که آیات قرآن به آن اشاره شده است این است که حکومت لازم نیست موروثی باشد. بلکه بر حسب شایستگی افراد و مصلحتی است که خداوند می‌داند و روشن است که این مصلحت چیزی جز وجود کمالات و فضایل مردمی در زمامدار نیست. در داستان حضرت ابراهیم نیز هنگامی که آن حضرت درخواست کرد که فرزندش به جانشینی خود گمارده شود خطاب شد به حکومت ظالمین واگذار نمی گردد و این دلیلی بود که قرآن برای جانشینی فرزند حضرت ابراهیم آورد. یعنی عدالت و دینداری لازمه رهبری فرد است.