دانشنامه پژوهه بزرگترین بانک مقالات علوم انسانی و اسلامی

تفاخر، آثار و زمینه ها

برخی از خصلت‌های آدمی ارتباط تنگاتنگی با امور اجتماعی دارد.
تفاخر، آثار و زمینه ها
تفاخر، آثار و زمینه ها
نویسنده: مقداد سلیمی

برخی از خصلت‌های آدمی ارتباط تنگاتنگی با امور اجتماعی دارد. به این معنا که می‌توان اجتماعی بودن انسان را ریشه و خاستگاه وجودی این دسته از منش‌های رفتاری دانست. از این دسته می‌توان به تفاخر و مباهات کردن به مال و مقام اشاره کرد. انسان در جامعه هرگاه خود را از دیگری برتر یافت و یا چنین توهم و گمانی را در حق خود روا داشت، نوعی از رفتار و منش از خود بروز و ظهور می‌دهد که از آن به تفاخر یاد می‌کنند.

آثار تفاخر

قرآن برای تفاخر دو گونه آثار اجتماعی و فردی را بیان می‌کند. از آثار اجتماعی که قرآن برای تفاخر بیان می‌کند می‌توان به بخل ورزی (نساء آیه 36 و 37 و حدید آیه 23 و 24) دعوت دیگران به بخل ورزی (همان)، تکبر و رخ برتافتن از مردم (لقمان آیه 18)، غرور و راه رفتن با تبختر (همان)، گرایش به لهو و لعب و هواپرستی و بازماندن از اهداف اساسی و اصلی زندگی (سوره تکاثر)، بازداشتن مردم از پذیرش حق (سبا آیات 34 و 35)، کتمان حق و فضل و بخشش خدا از دیگران (نساء همان) و ممانعت از احسان دیگران (نساء همان) اشاره کرد.

اما از جمله آثار فردی و عقیدتی که قرآن برای تفاخر و خود بزرگ بینی اجتماعی بیان می‌کند می‌توان به دوری از یاد کرد خداوند و قیامت و رستاخیز اشاره کرد. شخصی که گرفتار تفاخر شد، آنچنان از خود بیگانه می‌شود که خدا را فراموش کرده و سرگرم دنیا و لهو و لعب می‌شود و حسابی برای آخرت باز نمی‌کند. پذیرش اندیشه بی هدفی آفرینش چیزی جز نادیده گرفتن حساب و کتاب در رستاخیز نیست. از این رو قرآن درباره این دسته از افراد می‌فرماید که آنان را تکاثر طلبی چنان سرگرم و مشغول داشته که خدا را فراموش کرده و از رستاخیز بازمانده‌اند. (سوره تکاثر)

کفران نعمت (نساء آیات 36 تا 37)، کفر (کهف آیات 34 تا 37) و حق ناپذیری (مریم آیه 37) بخشی دیگر از آثار فردی تفاخر است که قرآن بدان توجه می‌دهد.

مصادیق تفاخر

قرآن برای تفاخر مصادیق چندی را بیان می‌کند که می‌توان به تفاخر به قوم و قبیله و شمار جمعیتی (تکاثر)، تفاخر به قدرت (کهف آیات 32 و 34) تفاخر به مال (همان و قصص آیات 76 تا 79 و سبا آیه 35) تفاخر به مردگان (تکاثر) تفاخر به موقعیت اجتماعی (توبه 19 و مریم 73)، تفاخر به نعمت (حدید 23)، تفاخر به فرزند (کهف آیه 34 و سبا آیه 35)، تفاخر به نیاکان (مومنون آیه 101 و بقره آیه 200) و مانند آن اشاره کرد.

زمینه‌های تفاخر

برای بروز و ظهور هر خلق و خوی اجتماعی در انسان چند عامل تاثیرگذار است هر چند عامل اصلی را باید در اندیشه و بینش افراد نسبت به خود و جهان جست وجو کرد، اما این به تنهایی برای بروز و ظهور اجتماعی آن کفایت نمی‌کند. بسیاری از اندیشه‌ها و بینش‌ها (هستی شناسی و جهان بینی) آدمی امکان ظهور و بروز نمی‌یابند؛ زیرا زمینه‌های پیدایش آن فراهم نیست و یا نمی‌شود. امام خمینی با توجه به مسئله استخدام گری و طبیعت آدمی می‌فرمود که در هر کسی دیکتاتوری هست که امکان ظهور نیافته است. به این معنا که اگر شرایط و موانع از پیش رو آن برداشته و زدوده شود انسان به طبیعت خود این اقتضا را دارا می‌باشد که دیکتاتور شود. همچنین است خلق و خوی تفاخر طلبی در انسان که امری است که در او وجود دارد و گاه به صورت یک بینش و نگرش خود را از لحاظ نظری تقویت و توجیه کرده است با این همه باز هم به جهت موانع امکان ظهور و بروز نیافته است. دنیا در نگرش قرآنی این اقتضا را دارا می‌باشد که آدمی به سوی تفاخر کشانده شود (حدید آیه 20)، بنابراین لازم است تا خود را برای رهایی از این مشکل آماده کند و موانعی را پیش پای تحقق و ظهور آن ایجاد نماید. چنان که قرآن پیشنهاد می‌دهد که برای رهایی از آن به احسان (نساء آیه 36)، توجه به آخرت (تکاثر) و قدرت خدا (قصص آیه 78) و کیفر (تکاثر) و نیز تقدیر و مشیت خدا (کهف آیات 34 تا 39) رو آورد. بنابراین همان گونه که برای رهایی از تفاخر راه هایی است که باید بدان توجه داشت باید به مسئله زمینه‌های بروز آن نیز آگاه شد تا با علم و دانش، زمینه‌های بروز آن را از خود بزداید و یا دور نماید.

یکی از زمینه‌هایی که قرآن برای مسئله تفاخر بیان می‌کند مسئله جهل مردم است که ریشه برترنمایی و تفاخر و مسابقه رقیبان برای کسب مال و مقام است. از دیگر زمینه‌ها و عوامل بروزی می‌توان به خودپسندی (نساء آیه 36)، ثروت زیاد (کهف آیه 34 و قصص آیه 76 و سبا آیه 35)، بهره مندی از نعمت‌های زیاد (هود آیه 10 و حدید آیه 23)، ریا (نساء آیات 36 تا 38)، قدرت زیاد (کهف همان و فصلت آیه 15 و زخرف آیه 51) و کثرت فرزند (کهف و سبا همان) اشاره کرد.

این موضوعات را نیز بررسی کنید:

جدیدترین ها در این موضوع

دیدگاه نهج البلاغه درباره نماز

دیدگاه نهج البلاغه درباره نماز

درباره نماز چنين سفارش مى كند: گناهان را از گردن ها باز مى كند، همان گونه كه مهارها از گردن حيوانات باز مى شود. رسول خدا صلى الله عليه و آله نماز را به چشمه آب گرم تشبيه فرموده است كه مقابل در خانه مردى در جريان باشد و آن مرد در هر روز و شب پنج مرتبه در آن شست و شو نمايد (با اين شست و شوى مكرر چه كثافت و چركى در بدن او باقى خواهد ماند؟
روزه داری در آئینه نهج البلاغه

روزه داری در آئینه نهج البلاغه

حرس الله عباده المؤ منين بالصلوات و الزكوات، و مجاهده الصيام فى الايام المفروضات، تسكينا لا طرافهم، و تخشيعا لابصارهم، و تذليلا لنفوسهم خداوند متعال بندگان را ايمان خود را از فريبكارى هاى شيطان محفوظ و مصون مى دارد، به وسيله نمازها و زكات دادن و تحمل مشقت به وسيله روزه گرفتن در روزهاى مقرر (رمضان مبارك) و براى ايجاد آرامش در اعضاى آنان و براى خاشع نمودن چشمان و رام كردن نفس ها.
دیدگاه امام علی علیه السلام درباره روزه

دیدگاه امام علی علیه السلام درباره روزه

كم من صائم ليس له من صيامه اءلا الجوع و الظما، و كم من قائم ليس له من قيامه الا السهر و العناء، حبذا نوم الاكياس و افطارهم بسا روزه دارى كه از روزه اش جز گرسنگى و تشنگى نصيبى نيابد، و بسا شب زنده دارى كه از عبادت شبانه اش جز رنج و بى خوابى بهره اى نبرد، خوشا خواب زيركان (عارف) و روزه خوارى آنان!
دوستى و دشمنى

دوستى و دشمنى

اءصدقاوك ثلاتة و اءعداوك ثلاثة، فاءصدقاوك: صديقك، و صديق صديقك، و عدو عدوك. و اءعداوك: عدوك، و عدو صديقك، و صديق عدوك دوستان تو سه دسته اند و دشمنانت نيز سه دسته اند، اما دوستانت عبارت اند از: دوستت، دوست دوستت، دشمن دشمنت؛ اما دشمنانت؛ دشمن تو، دشمن دوستت و دوست دشمن تو.
No image

حج در سخنان امیر المومنین علیه السلام

الكعبة جعله سبحانه و تعالى للاسلام علما، و للعائذين حرما، فرض ‍ حقه، و اءوجب حجه، و كتب عليكم و فادته فقال سبحانه: و لله على الناس ‍ حج البيت من استطاع اليه سبيلا، و من كفر فاءن الله غنى عن العالمين خداوند سبحان كعبه را نشانى براى اسلام و حرم امنى براى پناه آورندگان به آن قرار داد. حج و اداى حق آن را واجب گرداند و همه را به زيارت آن فراخواند و فرمود: بر هر كسى كه بتواند، زيارت (كعبه واجب ) است و آن كس كه كفر ورزد، خداوند از همه جهانيان بى نياز است.
Powered by TayaCMS